سايبر ژورناليسم

دکتر یونس شکرخواه
ما وقتی می‌گوییم سایبر ژورنالیسم فراتر از آنلاین ژورنالیسم صحبت می‌کنیم. در ضمن برای اینکه سایبر ژورنالیسم داشته باشیم باید آنلاین ژورنالیسم را داشت، آنلاین ژورنالسیم زیرساخت سایبر ژورنالیسم است که بدون آن نمی‌توان به سایبر ژورنالیسم رسید. من سعی می‌کنم این قصه را که چطور این مراحل طی شده را به شما بگویم.
اولین روزنامه‌ای که متولد شد شیکاگو آنلاین (1992)بود که صفحه‌ای ساده و بسیار معمولی داشت. این روزنامه‌نگاری ساده چرا بروز کرد؟
حذف ماشین چاپ از حوزه تولید ( چون محتوایش دیگر printed media نیست )، روزنامه‌نگاری علی‌رغم همه حرف‌هایی که در مورد آزادی بیان و پیام می‌زند بخشی از ساختارش به پول و سرمایه وابسته است، هرکس که ماشین چاپ دارد حق وتو هم دارد.
تبدیل شدن محتوای نوشتاری به محتوای دیجیتال
محتوا که دیگر متن منفرد نیست، فرامتن است ( متون از متن به بینامتنیت رسید )
بروز امکانات و مهارت‌های جدید در تولید محتوا . من مطمئنم اگر شما واژه sociology را در گوگل جستجو کنید سیزده یا چهارده میلیون تعریف می‌گیرید اما اگر من جستجو کنم ده یا پانزده تعریف که مرتبط به تعریف جامعه‌شناسی است را دریافت می‌کنم. به شما هم این تکنیک را می‌گویم که کافی است در گوگل defin:sociology را تایپ کنید آن وقت گوگل به شما گزاره‌ها و تعاریف جامعه‌شناسی را می‌دهد.
برای نخستین بار در تاریخ، خبرها خارج از قلمرو روزنامه‌نگاری تولید می‌شوند. که این پدیده بسیار مهم است. اکنون شاهد اخبار مستقلی هستیم که دارند جای خبرهای تجارت زده و سیاست زده را می‌گیرند و گفتمان تازه‌ای را به وجود می‌آورند. مثلاً در کشورهای پیشرفته اینقدر حوزه‌های گوناگون را پوشش می‌دهند و خبر می‌گذارند که الزاماً سیاست و اقتصاد نیست.

از چاپی به آنلاین :
دنیای printed media از ترس این‌که از online media عقب نیفتد یک کارهای را دنبال می‌کند. چند روز پیش خبری را دیدم که نوشته بود، به زودی ایران آنلاین رقیب تازه جام‌جم آنلاین و همشهری آنلاین خواهد شد. ما تا دیروز روزنامه‌ی آنلاینی که خودش تولید کند در ایران نداشتیم، اخیراً روزنامه‌ها تلاش می‌کنند یک تحریریه جدا و روزنامه آنلاین جداداشته باشند. چون این فاجعه است و خودشان فهمیدند. امسال تازه زود تشریف آوردند شانزده روز روزنامه‌ها تعطیل بودند. هیچ جای جهان این اتفاق نمی‌افتد که به دنیا بگویی صبر کن من می‌روم و بر می‌گردم و بعد با هم کار می‌کنیم. اما با آنلاین مدیا تعطیلی معنی ندارد. این نوع روزنامه‌ها به 24 . 7 معروف هستند یعنی 24 ساعت 7 روز هفته مشغول به کار اند.
در واقع امروز کمتر روزنامه‌ای وجود دارد که نسخه آنلاین نداشته باشد. سایت گاردین خبرهای فوری را به سرعت و همیشه زودتر از روزنامه‌ گاردین منتشر می‌کند. آلن راسبر یجر گاردین آنلاین مي گويدامکان پذیر نیست که منتظر نسخه‌ چاپی بمانیم. البته گاردین نمی‌تواند همه خبرها راروی وب قرار دهد چون برخی از نوشته‌ها حق کپی رایت دارند که خوشبختانه ما در ایران کپی رایت نداریم!

از آنلاین به سایبر :
کاربردهای تثبیت شده در اینترنت عبارتند از
ابزار ارتباطات و دیالوگ حتی با تصویر
ابزار یافتن اطلاعات
حامل نوین نشر الکترونیک ( مکمل یا جایگزین شیوه سنتی توزیع محتوا )
ابزار تجاری
ابزار همگرایی ( تلفیق متن، تصویر، صدا و تولیدات دیدری- شنیداری )

روزنامه‌نگاری سایبر گونه چهارم روزنامه‌نگاری :
روزنامه‌نگاری سایبر با سه گونه دیگر روزنامه‌نگاری رادیویی، تلویزیونی و نوشتاری متفاوت است.
سه مرحله در گونه چهارم روزنامه‌نگاری وجود دارد:
مرحله اول : موقعیت چند رسانه گی ( multi media ) روزنامه‌نگار سایبر باید تصمیم بگیرد کدام فرمت و رسانه مناسب است.
مرحله دوم : پاسخ دهی به مخاطب : چگونگی شخصی سازی پاسخ دادن حتی به یکایک مخاطبان.
مرحله سوم : چگونگی بینامتنیت : اتصال متن به متون دیگر و آرشیو از طریق هایپرلینک‌ها.
براين اساس سایبر ژورنالیسم بسیار فردگرایانه‌تر است و می‌تواند سرویس‌های فردی بدهد.
روزنامه‌نگاری سایبر آن زماني شکل مي گيرد که تلاش کاربر به طرف صفر و تلاش سیستم سرویس دهنده به طرف صد برود. یعنی کاربر نمی‌خواهد تلاش زیادی کند تا به سرویس مورد نظرش برسد.
اما سه نوع رایج این روزنامه‌نگاری که فراگیر خواهد شد وهمه به آینده آن ها چشم دوخته‌اند شامل موارد زير مي شود که من خودم آن ها را معادل سازي کرده ام :
1.روزنامه‌نگاری مبتنی بر حاشیه‌نگاری (Annotative)
روزنامه‌نگاری متمرکز بر مشارکت مخاطب. که توسط پروفسور نورا پاول مطرح شد.
هایپرلینک، مخاطب فعال، نیروهای متفاوت و اتاق‌های تعاملی و امکان افزودن نظرات مخاطب به متن تولید شده توسط روزنامه‌نگار.
2.روزنامه‌نگاری مبتنی بر منبع نامحدود ( Open Source ) : متمرکز به روزنامه‌نگاری با مشارکت مخاطب.
اولین بار در نشریه Janes Litelligence Rrview (1999) هیچ مقاله‌ای را پیش از انکه مخاطبان درباره‌اش نظرات خود را اعمال نکرده باشند، منتشر نکرد که هنوز نوعی روزنامه‌نگاری آماتوری است.
3.روزنامه‌نگاری فراسازگارانه : ( Hyper adaptive )
محصول همگرایی رسانه‌ای: متون، تصاویر ثابت و متحرک، صدا و تولیدات دیداری- شنیداری در مسیر ایجاد جنبه‌های جدیدی از بیان و تجسم بخشی به افکار، ایده‌ها و خلاقیت انسان‌ها که مبتنی بر استفاده از انواع فرمت‌ها در تولید و ترکیب محتوااست.

سطوح دو سویه در رسانه‌های سایبر را مي توان در با چنين شيوه اي بررسي کرد:
سطح اول : امکانات بیشتر در جستجو
سطح دوم : تلاش کاربر بر تلاش سیستم
سطح سوم : پاسخ دهندگی. هم با اتکا بر انسان هم با اتکا بر کامپیوتر.
دو سویه‌گی هوشمند، تلفیق نقش‌های ارتباطی انسان و ماشین در فرایند ارتباط
سطح چهارم : تسهیل ارتباطات بین فردی با فروم و چت‌روم.
سطح پنجم : سهولت در افزایش اطلاعات؛ مخاطب به اطلاعات رسانه می‌افزاید.
برخی از موارد مانند، افزودن صفحات وب، صفحات ویژه و سرگرمی، اعلام خبرهای تولدها، ازدواج‌ها و مرگ‌ها، نوشتن نقد فیلم و نمایشنامه و بالاخره نوشتن خبرها و گزارش‌های فرهنگی و سرگرم‌کننده.
سطح ششم : نظارت بر کاربرد سیستم: برای اطلاع از سلائق یکایک مخاطبان.

اين سطوح امکاناتي را ايجادمي کنند:
تبدیل شدن محتوای نوشتاری به محتوای دیجیتال ( مزیت مدیریت داده‌ها از طریق لینک‌ها)
تبدیل شدن محتوای دیجیتال به فرامتن دیجیتال ( مزیت بینامتنیت از طریق هایپرلینک‌ها و امکان دسترسی به ادبیات جهانی هر واژه)
تغییر در شیوه‌های انباشت اطلاعات ( مزیت مرگ مکان و رفع دشواری تراکم جا،گرافیک متحرک، موسیقی، صدا و تصویر )
تغییر در شیوه‌های پردازش اطلاعات ( مزیت مرگ زمان و حضور همزمان بر سر داده‌ها )
تغییر در شیوه‌های بازیافت اطلاعات ( مزیت سرعت در دستیابی به داده‌ها و نتایج )
بروز امکانات جدید در انباشت و تحلیل اطلاعات ( مزیت سرعت در انباشت قابل مدیریت و دقت در دستیابی به داده‌ها و نتایج ) هر چقدر بهتر کدگذاری کنید در بازیافت و طبقه‌بندی اطلاعات و دوباره به دست آوردن آن‌ها راحت‌تر هستید.
تولید پدیده‌ای به نام 24. 7 (چند سویه‌گی دائمی)

در پايان بايد ميراث سايبر ژورناليسم هم توجه کنيم:
ما با روزنامه‌نگاری سایبر وارد فضایی شده‌ایم که روزنامه‌نگار که verifier می‌کرد و کسی که خبرهارا ترکیب می‌کرد و به ما تحویل می‌دهد در هر دو حوزه بازی را می‌بازد و این مخاطبان هستند که در اخبار فعال‌تر می‌شوند.
رسانه‌های جمعی جای خود را به رسانه‌های شخصی می‌دهند.
عبور از دوران گردآوری مخاطب منفعل برای عرضه پیام و آگهی.
عبور از دوران مخاطب انبوه. ( دوران مخاطب انبوه سپری شده است، امروز در جهان پانل بیشتر از کنفرانس مورد توجه است.)
از بین رفتن مرز میان سردبیران، مخاطبان و تولید کنندگان محتوا
جایگزینی مدل کنترل- پخش به مدل پخش- کنترل

ما در فضایی رشد کردیم که رسانه‌ها برایمان برنامه‌ریزی می‌‌کردند. حالا همه چیز تغییر کرده است، مخاطبان برنامه‌ریز شده‌اند.(دكتر يونس شكر خواه )