امسال هم نشر الكترونيك را به نمايشگاه بين المللي كتاب راه ندادند

تاريخ انتشار 14/02/87 شماره سريال 16972
بيست و يكمين نمايشگاه بين المللي كتاب تهران در حالي از ١٢ ارديبهشت ماه جاري در محل مصلاي تهران كار خود را آغاز كرده است كه باز هم مانند سال گذشته از بخش نشر الكترونيك در آن خبري نيست. در نمايشگاه سال ٨٥، احمدي نژاد كه چند سال قبل نيز بر سر محل برگزاري نمايشگاه بين المللي تهران با دولت وقت چالش داشت، به شوخي به وزير ارشاد گفت: اگر نمايشگاه كتاب سال آينده به محل ديگري منتقل نشود يا شما در پست خود نخواهيد بود يا من! همين شوخي سال ٨٦ باعث شد نمايشگاه كتاب به محل مصلاي تهران در خيابان شهيد بهشتي منتقل شود، اما به علت كمبود فضاي مصلا، بايد تصميم ديگري هم گرفته مي شد تا فضاي كافي براي برگزاري اين نمايشگاه بين المللي و جا دادن هزار و ٧٠٠ ناشر داخلي و خارجي وجود داشته باشد. بدين ترتيب در تصميمي فوري، بخش نشر الكترونيك شامل حدود ٣٣٠ ناشر الكترونيك از نمايشگاه كتاب جدا شد و يك هفته بعد از پايان نمايشگاه كتاب در مصلي، نمايشگاه نشر الكترونيك در قالب بخشي از جشنواره و نمايشگاه ملي رسانه هاي ديجيتال در محل نمايشگاه بين المللي تهران برگزار شد. امسال باز هم نشر الكترونيك در نمايشگاه كتاب جايي ندارد و همين موضوع باعث گلايه مندي ناشران الكترونيك و حتي دبير شوراي عالي اطلاع رساني شده است.

نشر الكترونيك چيست؟
هر زمان كه توليد محتوا به صورت فرمت هاي الكترونيكي و غيرچاپي انجام شود، نشر الكترونيك شكل گرفته است. اين نشر، گاهي اوقات روي يك ديسكت يا يك سي دي و يا روي شبكه محلي يا جهاني و روي سايت هاي وب است.

كتاب الكترونيكي چيست؟
با گسترش تاثير رايانه و اينترنت و به طور كلي فناوري اطلاعات در جزئي ترين مسائل روزمره زندگي و با ظهور نشر الكترونيك، صنعت چاپ و نشر نيز دستخوش تحولي عظيم شده است. ابزارهاي مورد نياز براي نشر الكترونيكي عبارت است از رايانه و ابزارهاي ذخيره اطلاعات، نمايشگر، انواع ابزارهاي ورود اطلاعات مانند صفحه كليد و پويشگر، انواع نرم افزارها، رسانه هاي ارتباطي و انتقال اطلاعات به عنوان مثال اينترنت و شبكه هاي اطلاعاتي و به طور كلي همه سخت افزارها و نرم افزارهايي كه به نحوي در توليد، ذخيره، پردازش و دسترسي به اطلاعات نقش دارند. ebook يا كتاب الكترونيكي، پديده اي كاملا تازه در اين عرصه است و به زودي نظام آموزش و اطلاع رساني را با دگرگوني هايي اساسي مواجه خواهد ساخت. كتاب هاي الكترونيكي يا ebooks صرفا نسخه هاي الكترونيكي مطالب مكتوب نيست بلكه مي تواند علاوه بر متن شامل فيلم، صوت، تصاوير و انيميشن نيز باشد و به علاوه مي تواند در قالب فايل هاي قابل اجرا توسط رايانه مانند قالب هاي Word، HTML، PDF و فايل هاي اجرايي EXE درآيد.نهادهاي بسيار زيادي با درك اهميت اين رسانه، به حمايت و گسترش اين پديده نوپا اقدام مي كنند كه قصد آن ها توسعه هرچه بيشتر نشر الكترونيك و بها دادن به اين پديده است. براي مثال، نمايشگاه كتاب فرانكفورت ٧ جايزه سالانه براي كتاب هاي الكترونيكي برگزيده اختصاص داده است كه شامل جايزه اي ويژه به مبلغ ١٠٠ هزار دلار است. اكنون سايت هاي فراواني مي توان يافت كه از نويسندگان ديجيتال استقبال مي كنند.
انتشارات تجاري Time Warner به تازگي از وجود سايت www.ipublish.com خبر داد كه مسئولان آن نويسندگاني را كه قصد دارند كتابشان در قالب الكترونيكي عرضه شود، حمايت مي كنند.
مزاياي كتاب هاي الكترونيكي
سهولت انتقال در عين يكپارچگي مطالب به گونه اي كه اطلاعات پردازش شده مي تواند به سرعت جابه جا شود، از جمله ويژگي هاي كتاب هاي الكترونيكي است. با توسعه ميكروچيپ ها، فناوري فيبر نوري و اينترنت، ارتباطات ديجيتال مي تواند به سهولت هرچه تمام تر و به صورت بلادرنگ منتقل شود. كتاب الكترونيكي مي تواند به صورت قابل دانلود و يا به شكل ضميمه به ايميل عرضه شود و نيز در ابزارهاي ذخيره سازي مانند لوح فشرده، كول ديسك يا دستگاه هاي MP4 قابل ذخيره است. انسجام مطالب و تنوع كاربرد، تبادل بينابين مطالب با يكديگر، پشتيباني از امكانات مولتي مديا، سهولت كار و اجرا از ديگر مزاياي كتاب هاي الكترونيك است .

فرمت هاي كتاب الكترونيك
انواع فرمت هاي eBook يا همان كتاب الكترونيك عبارت است از:
:EXE پسوند آن دسته از كتاب هاي الكترونيكي است كه به طور خودكار اجرا مي شود .(Executive)براي اجرا و ديدن فايل هاي exe، به انواع نسخه هاي ويندوز،IE4و يا بالاتر نياز است. كتاب هاي الكترونيكي exe در سيستم هاي مكينتاش (Mac OS) قابل اجرا نيست.
:PDF پسوند كتاب هاي مخصوص Acrobat eBook Reader است.
:LIT پسوند كتاب هاي الكترونيكي مخصوص Microsoft Reader است.
:ZIP پسوند فايل هاي Zip است كه براي اجراي آن به نرم افزارهاي Unzip همچون WinZip يا WinRar احتياج است.
ضعف نشر الكترونيك در ايران
به اعتقاد رئيس سابق مجمع ناشران الكترونيك، با وجود گذشت ١١ سال از مطرح شدن نشر الكترونيك در ايران به صورت عام و ١٨ سال از فعال و عملياتي شدن آن توسط شركت هاي خاص، نشر الكترونيك، هويت جدي، شاخص و فعال نيافته است. به گفته وي، اين موضوع دلايل متعددي دارد از جمله ضعف مديريتي در برخي سازمان ها به عنوان مثال با توجه به اين كه كتاب هاي درسي ٦٥ درصد ميزان نشر كشور را تشكيل مي دهد، اما هنوز از مدل هاي سنتي در قالب ٩٦٠ عنوان و ١٦٨ ميليون تيراژ استفاده مي شود و تقريبا هيچ نگاه عملياتي فعالي در اين عرصه وجود ندارد. در حالي كه هيچ گونه ترديدي در مورد اثربخشي حوزه نشر الكترونيك و اثرات عملي آن در تحقق آرمان هاي جنبش نرم افزاري و توليد علم وجود ندارد. توسعه اين حوزه مستلزم انسجام دستگاه هاي دولتي و حركت به موقع آن هاست اما با وجود توانايي هاي بسيار نه تنها در زمينه نشر الكترونيك پيشرفتي نداشته ايم، بلكه حتي از فرصت هاي به دست آمده نيز استفاده نشده است.

انتقاد به تفكيك بخش ناشران الكترونيكي از نمايشگاه كتاب
جدا كردن بخش نشر الكترونيك از نمايشگاه كتاب و انتقال آن به جشنواره رسانه هاي ديجيتال، انتقادات فراواني را برانگيخت. به گفته منتقدان، اين عمل وزارت ارشاد به منزله منفك كردن نشر الكترونيك از جامعه نشر كشور است خصوصا اين كه نشر الكترونيك در نمايشگاه كتاب شناخته شده بود و مراجعه كنندگان به نمايشگاه كتاب درواقع با يك تير، دو نشان مي زدند و از هر دو شكل نشر بازديد مي كردند.جدي ترين انتقاد به تفكيك بخش نشر الكترونيك از نمايشگاه كتاب از سوي دبير شوراي عالي اطلاع رساني صورت گرفت. به گفته دكتر حميد شهرياري، دبير شوراي عالي اطلاع رساني، تفكيك بخش ناشران الكترونيكي از نمايشگاه كتاب تهران، صدمات جدي را براي اين حوزه و اقتصاد آن به دنبال داشته و مخالف اهداف سند چشم انداز است. به گفته وي، از سال گذشته بنا به دلايلي كه هنوز كاملا واضح نيست، بخش نشر الكترونيكي از نمايشگاه كتاب جدا شد و با بي مهري به گوشه اي از جشنواره ملي رسانه هاي ديجيتال و نرم افزارهاي چندرسانه اي نقل مكان كرد. با چنين اقدامي صنعت نشر الكترونيك كه عمر ٧ ساله اي را در نمايشگاه كتاب تجربه مي كرد و در ميان مخاطبان عمومي از جايگاه خوبي برخوردار شده بود، ناكام ماند. در دنياي امروز، نشر الكترونيكي جزء لاينفكي از نشر سنتي محسوب مي شود و از جايگاه ويژه اي برخوردار است و پيش بيني مي شود تا سال ٢٠٢٠ بخش وسيعي از مخاطبان نشر سنتي به مخاطبان نشر الكترونيكي بپيوندند. از اين رو در نمايشگاه هاي بين المللي كتاب در كشورهاي پيشرفته بخش مجزا و چشم نوازي را براي اين حوزه در نظر مي گيرند. با نگاهي آينده نگر مي توان ديد كه در هم تنيدگي نشر سنتي با نشر الكترونيكي فضاي جديدي را به روي جامعه اطلاعاتي خواهد گشود و تفكيك فيزيكي اين ٢ حوزه از يكديگر، در حقيقت برداشتن گام هايي به عقب است.

سايت نمايشگاه كتاب
گرچه سال گذشته سايت نمايشگاه غيرفعال بود اما امسال اين وب سايت در آدرس WWW.tibf.ir فعال شده است و با استناد به محتويات همين سايت مي توان گفت: امسال هم رسما از بخش نشر الكترونيك در نمايشگاه خبري نيست.

ايجاد فاصله زماني ميان نمايشگاه كتاب و جشنواره رسانه هاي ديجيتال
يكي از ايرادات اساسي كه به جشنواره و نمايشگاه ملي رسانه هاي ديجيتال و نرم افزارهاي چندرسانه اي گرفته شد برگزاري آن با فاصله نزديكي از نمايشگاه بين المللي كتاب تهران بود. در حالي كه نمايشگاه كتاب درنيمه اول ارديبهشت برگزار مي شود، برگزاري جشنواره رسانه هاي ديجيتال در نيمه دوم ارديبهشت و بلافاصله بعد از پايان نمايشگاه كتاب، باعث كم رونقي اين جشنواره و طبعا تضعيف بخش نشرالكترونيك مي شد. شايد به همين دليل امسال تصميم گرفته شده است كه هم زمان برگزاري جشنواره و هم مكان آن تغيير كند. به گفته مهندس عيسي زارع پور، مديرمركز توسعه فناوري اطلاعات و رسانه هاي ديجيتال وزارت فرهنگ و ارشاداسلامي، دومين جشنواره نمايشگاه ملي رسانه هاي ديجيتال و نرم افزارهاي چندرسانه اي هفته سوم مهر ٨٧ برگزار مي شود.

حمايت كم رنگ دولت از نشر الكترونيك
به اعتقاد دست اندركاران حوزه نشرالكترونيك در ايران، دولت از نشر چاپي حمايت مي كند و نشر سنتي به هرحال از يارانه برخوردار است، در حالي كه نشرالكترونيك فاقدحامي دولتي است. درمورد حفظ حق آثار و كپي رايت هم نشرالكترونيك موردظلم واقع مي شود و كپي محصولات آن با قيمت هاي ارزان به فروش مي رسد. در حالي كه وزارت ارشاد مي تواند هم نقش كنترلي و نظارتي و هم نقش حمايتي داشته باشد، اما به نظر مي رسد با نشرالكترونيك بيگانه است.

جمع بندي نهايي
با اين كه مسئولان وزارت فرهنگ و ارشاداسلامي از تصميم خود براي انتقال نمايشگاه بين المللي تهران به مصلاي تهران به شدت دفاع مي كنند اما بسياري از ناظران، اين تصميم را فقط انتقال بارترافيكي اطراف نمايشگاه بين المللي تهران به منطقه مركزي شهر مي دانند، آن تصميمي كه منجربه جداشدن بخش هاي مهمي همچون نشرالكترونيك از نمايشگاه كتاب شده است. واقعيت اين است كه بسياري از تصميمات مهم درحوزه فرهنگي، نه بر اساس منطق و استدلال بلكه بر اساس ضرورت هاي زمان و مكان اتخاذ مي شود. به نظر مي رسد كم توجهي به نشرالكترونيك نيز از همين جنس است. شايد اگرترافيك اطراف نمايشگاه نبود، شايد اگرمصلاي تهران فضاي كافي براي جادادن ناشران الكترونيك نيز مي داشت، تصميم به جدايي و انتقال بخش نشرالكترونيك از بزرگترين رخداد فرهنگي كشور گرفته نمي شد. حالا در كنار مشكلاتي نظير رعايت نشدن كپي رايت، تكثيرغيرمجاز آثار الكترونيك، حمايت نكردن از نشرالكترونيك توسط دولت، يك مشكل ديگر هم ايجاد شده است: محروم كردن ناشران الكترونيك از كانون توجه عمومي در بهترين زمان ممكن در كشور.