٢ كتابخانه ديجيتالي ملي در ايران راه اندازي مي شود

حمید ضیایی پرور
ملي يعني يكي! اين معمولي ترين تصويري است كه هر فرد با شنيدن پسوند ملي بر هر نامي به ذهن مي آورد. اما گويي به تازگي مرسوم شده است كه چند محصول يا طرح ملي در يك زمينه داشته باشيم به عنوان مثال بعد از توليد خودروي ملي سمند توسط ايران خودرو، حالا سايپا هم دست به كار توليد خودروي ملي شده است. تازه ترين اقدامات ملي از اين دست، راه اندازي ٢ كتابخانه ديجيتالي ملي از سوي ٢ نهاد دولتي در ايران است: وزارت علوم و كتابخانه ملي ايران.

تاريخ انتشار 03/02/87 شماره سريال 16963
هفته گذشته ٢٥ فروردين ماه، در نشستي خبري با حضور ٢ معاون وزير علوم، دكتر كبگانيان، معاون پژوهشي وزارت علوم، تحقيقات و فناوري از طرحي خبر داد كه براساس آن قرار است كتابخانه ديجيتالي ملي ايران در سال ١٣٨٧ در كشور راه اندازي شود. اين كتابخانه در زيرمجموعه پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمي ايران كه يكي از مراكز تخصصي وزارت علوم است تشكيل خواهد شد و وزارت ارتباطات و فناوري اطلاعات هم براي راه اندازي آن قول مساعد داده و حتي پشتيباني و همكاري وزارت ارتباطات در اين پروژه قطعي شده است.در تاريخ سه شنبه، ١٩ ارديبهشت ماه ١٣٨٥ نيز علي اكبر اشعري رئيس كتابخانه ملي ايران در گفت وگو با خبرنگار خراسان در پاسخ به اين سوال كه «خيلي از كشورهاي دنيا به سمت ايجاد كتابخانه هاي ديجيتالي پيش مي روند آيا كتابخانه ملي در اين زمينه برنامه اي دارد؟ گفته بود: «بله، ما طرح اين كتابخانه را نوشته ايم كه نهايي شده است و به زودي طراحي كتابخانه شروع مي شود، ما هم زمان با آماده سازي برنامه كتابخانه ديجيتالي، مواد آن را آماده مي كنيم يعني همه كتاب هايي كه داراي نسخه نادري است و همچنين نشريات دوره قاجار و پهلوي را اسكن مي كنيم تا زماني كه برنامه و نرم افزار مذكور آماده شد، بتوانيم به سرعت اطلاعات را در جاي خود قرار دهيم.اشعري در مصاحبه مورخ دوشنبه ٢٨ آبان ١٣٨٦ خود با روزنامه خراسان نيز از طرحي به نام «طرح حافظه ديجيتالي ملي» خبر داده بود كه در كتابخانه ملي ايران در حال اجراست. او حتي در آن مصاحبه گفته بود: «ابزارهاي الكترونيكي و وب سايت هاي اينترنتي، امروزه محتواهاي فراواني توليد مي كند كه در ارتقاي دانش بشري مهم و تاثيرگذار است. ما به همين دليل، به اين رسانه هاي ديجيتالي هم توجه كرده ايم و در طرح حافظه ديجيتالي ملي كشور، آن ها را مدنظر قرار داده ايم».كتابخانه ملي ايران به طور مشخص پروژه اي تحت عنوان پروژه كتابخانه ديجيتالي كتابخانه ملي را آغاز و براي آن مدير هم تعيين كرده است. سال گذشته مازيار پرويزي به عنوان نماينده كتابخانه ملي ايران و مدير پروژه كتابخانه ديجيتالي كتابخانه ملي در يك نشست تخصصي در حاشيه نمايشگاه بين المللي كتاب شركت كرد و گفت: كتابخانه ملي توانسته است از سيستم سنتي به خودكار، خودكار به الكترونيكي و الكترونيكي به مجازي حركت كند و نرم افزارهايي را در اين زمينه ارائه دهد. به جز كتابخانه ملي ايران نمود عيني كتابخانه ديجيتالي را در پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمي ايران مي بينيم، همچنين نبايد از تلاش هايي كه در كتابخانه آستان قدس رضوي انجام شده است، چشم پوشي كرد.بدين ترتيب مي بينيد با وجود اين كه بالاترين مرجع ايجاد و راه اندازي، كتابخانه ملي ايران است و سازمان مربوطه هم از چند سال پيش تاكنون خبر راه اندازي كتابخانه ديجيتالي ملي را اعلام و براي آن پروژه و مدير تعريف كرده است، وزارت علوم، تحقيقات و فناوري در اقدامي يك جانبه طرح موازي ايجاد كتابخانه ديجيتالي ملي را از طريق پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمي ايران پي گيري مي كند.
؛كتابخانه ديجيتال در ايران
؛رضا اميد ملايري، كارشناس فناوري اطلاعات، مي گويد: با توجه به تحقيقات صورت گرفته در اين زمينه مي توان گفت كه كتابخانه ديجيتال به مفهوم واقعي خود در ايران وجود ندارد. آنچه در ايران تحت عنوان كتابخانه ديجيتال مطرح و ايجاد شده، سيستم هاي مكانيزه كتابخانه است كه اطلاعات مربوط به كتاب هاي مختلف را همراه با سرويس هاي موجود در يك كتابخانه از قبيل جست وجو، امانت دهي، ثبت نام و رزرو كتاب در اختيار كاربر قرار مي دهد، مانند سيستم مكانيزه كتابخانه دانشگاه هاي مختلف كه خدماتي از قبيل دستيابي به اطلاعات كتاب شناختي و جست وجوي كتاب را در اختيار كاربران قرار مي دهد.در زمينه كتابخانه ديجيتال در دانشگاه ها و مراكز تحقيقاتي فعاليت هايي صورت گرفته است اما كليه اين فعاليت ها يا به صورت طرح هاي در حال بررسي است يا همان اطلاعات كتاب شناختي را سازماندهي يا در نهايت كتابخانه الكترونيكي ارائه كرده است، ولي در تمامي اين فعاليت ها كتابخانه ديجيتال به مفهوم واقعي آن پياده سازي نشده است.به گفته اين كارشناس فناوري اطلاعات، كتابخانه ملي ايران پروژه اي را تحت عنوان كتابخانه ديجيتال در دست اقدام دارد ولي در سايت اين كتابخانه به جز Logo كتابخانه ملي بقيه قسمت هاي آن عبارت «در دست ساخت» را به نمايش مي گذارد. ديگر دستگاه هاي دولتي، شركت هاي نيمه دولتي و شركت هاي خصوصي نيز اقدام به ايجاد كتابخانه ديجيتال كرده اند ولي اغلب منابع اطلاعاتي آن ها به صورت اخبار يا گزيده اي از مقالات مختلف است و منابع كتابخانه اي شامل كتاب و مجلات در آن ها وجود ندارد يا اين كه با برقراري ارتباط با منابع خارج از كشور كتابخانه ديجيتالي ساخته اند كه اولا منابع داخلي در آن ها وجود ندارد يا به صورت بسيار محدود و اندك مي باشد، ثانيا به علت اطمينان نداشتن به مجوزهاي استفاده از منابع خارجي، ممكن است ارتباطات ايجاد شده پايداري لازم را نداشته باشد مانند سايت هاي مختلفي كه اجازه دانلود كتاب هاي مختلف انگليسي و بعضا فارسي را براي كاربرانشان فراهم مي كنند.
؛زيرساخت هاي مختلف براي ايجاد يك كتابخانه ديجيتال ملي
؛به اعتقاد كارشناسان فناوري اطلاعات، زيربناي اصلي يك كتابخانه ديجيتال، وجود يك مخزن براي نگهداري اطلاعات مي باشد. با توجه به بحث ملي بودن اين پروژه، حتما بايد به اين نكته توجه كرد كه فضاي لازم براي نگهداري اين اطلاعات بايد بسيار وسيع و داراي استانداردهاي لازم در اين زمينه باشد. فضايي كه براي اين كار در نظر گرفته مي شود، بايد به گونه اي باشد كه بتواند حجم عظيمي از منابع اطلاعاتي مانند كتاب ها، مجلات و مقالات را در خود جاي دهد و به علاوه شامل اطلاعاتي براي جست وجوي كاربر در منابع مختلف باشد. به عنوان مثال اطلاعات كتاب شناختي نيز بايد دراين منبع جاي داشته باشد. نكته بعدي در مورد مخزن يا منبع اطلاعاتي ما، امنيت آن است. براي يك كتابخانه ملي، ما نياز به يك منبع امن و مطمئن داريم كه هم در نگهداري اطلاعات و هم در دستيابي غيرمجاز به اطلاعات مطمئن عمل كند.مسئله كليدي بعدي در مورد زيرساخت هاي لازم براي كتابخانه ديجيتال،نحوه ذخيره سازي اطلاعات درون مخزن و چگونگي دستيابي به اطلاعات ذخيره شده است. در يك كتابخانه ديجيتال برخلاف اينترنت كه اطلاعات به صورت طبقه بندي نشده ارائه مي شود و داراي ساختار منظمي نمي باشد، بايد كليه اطلاعات به صورت طبقه بندي شده و موضوعي قرار بگيرد كه اگر به حجم عظيم اطلاعاتي كه در يك كتابخانه ملي ديجيتال نگهداري مي شود، نگاهي بيفكنيم متوجه اين موضوع خواهيم شد كه ارائه يك الگوريتم مطمئن و دقيق براي ذخيره اطلاعاتي به اين وسعت، به نحوي كه دستيابي موضوعي به آن ها به طور كامل و صحيح انجام گيرد، كار بسيار پيچيده و مشكلي است.در يك كتابخانه ديجيتال براي دستيابي به يك موضوع نبايد با مسئله اي مانند جست وجوهاي اينترنتي مواجه شويم، بنابراين در درجه اول بايد اطلاعات به صورت دقيق و كلاس بندي شده به مخزن راه يابد. بايد توجه كنيم كه نحوه ذخيره سازي اطلاعات در يك كتابخانه ديجيتال با يك كتابخانه معمولي بسيار تفاوت دارد.به عنوان مثال اطلاعات كتاب شناختي يا شناسه كتاب در يك كتابخانه معمولي مي تواند شامل نام كتاب، نويسنده كتاب و مختصري درباره محتواي كتاب باشد اما در يك كتابخانه ديجيتال بايد به هر كتاب به عنوان يك شيء نگريست و اطلاعات مربوط به آن را به طور كامل در مخزن ذخيره كرد. بايد توجه داشته باشيم كه كتابخانه ديجيتال به معناي الكترونيكي كردن كتاب نيست. هر كتاب در سيستم كتابخانه ديجيتال بايد به عنوان يك شيء با تمام ويژگي هاي منحصر به فردش ذخيره شود و محتواي موضوعي كتاب نيز بايد به طور كامل مشخص باشد تا هنگام جست وجو به طور دقيق مورد بررسي قرار گيرد. بنابراين مي توان گفت كه ارائه يك سيستم بهينه براي ثبت و جست وجوي اطلاعات يكي از مهم ترين قسمت هاي ايجاد يك كتابخانه ملي ديجيتال مي باشد.بحث بعدي، نحوه سرويس دهي به كاربران و ارتباط بين كتابخانه هاي ديجيتال و كاربران است. بايد توجه كنيم كه بحث كتابخانه ديجيتال يك بحث ملي است، بنابراين بايد به خيل عظيمي از كاربران سرويس ارائه شود. باتوجه به اينترنتي و آنلاين بودن كتابخانه ديجيتال، در واقع وجود يك بستر ارتباطي مناسب و استفاده از اينترنت پرسرعت كه جوابگوي تعداد زيادي از كاربران باشد، نياز اصلي و اساسي يك كتابخانه ديجيتال در سرويس دهي به كاربران محسوب مي شود. بايد به اين نكته توجه كرد كه شبكه بايد جوابگوي طرحي ملي باشد و بتواند ترافيك موجود را به خوبي سازمان دهي كند.
؛فناوري هاي ديجيتالي كردن كتاب ها
؛براي تبديل متن يك كتاب چاپي به الكترونيكي يا ديجيتالي راه ها و فناوري هاي مختلفي وجود دارد؛ به عنوان مثال اگرنسخه تايپ شده كتاب در دسترس باشد، مي توان آن را با فرمت MSWORD يا PDF يا GPEG ذخيره و روي سي دي يا اينترنت منتشر كرد، اما مشكل اصلي در ديجيتالي كردن كتاب هايي است كه نسخه تايپي آن ها در دسترس نيست. براي اين منظور مي توان از دستگاه هاي اسكن كننده كتاب استفاده كرد كه يكي از پيشرفته ترين آن ها در نمايشگاه سبيت ٢٠٠٨ ارائه شد و خبرنگار اعزامي خراسان به سبيت گزارشي در اين باره مخابره كرد. براساس اين خبر، يك شركت اتريشي روباتي ساخته است كه مي تواند يك كتاب ٢٥٠ صفحه اي را در ١٠ دقيقه اسكن و نسخه ديجيتالي آن را در فرمت هاي مختلف ارائه كند.اين روبات اسكنر قادراست، در هر دقيقه ٢٥ صفحه كتاب را اسكن كند. اين روبات كتاب را با زاويه ٦٠ درجه باز و هر ورق كتاب را در يك نوبت و به صورت پشت و رو اسكن مي كند و خروجي اسكن ها در فرمت هاي xml jpg tiff png gif bmp pdf قابل ارائه است. رزولوشن صفحات اسكن شده نيز DPI300 مي باشد و روبات قادر است انواع كاغذهاي تا ١٣٥ گرم را اسكن كند. نور تابيده شده به گونه اي است كه براي كتاب و كاربر ضرري ندارد. كل فرآيند اسكن كتاب به طور خودكار مي باشد و سرعت آن به طور متوسط ٨ برابر سرعت اسكن دستي است.
؛يك اشكال فني
؛براي تبديل كتاب ها به نسخه ديجيتالي يك اشكال فني مهم وجود دارد كه كارشناسان به آن اشاره كرده اند؛ از جمله دكتر حسن حبيبي، رئيس بنياد ايران شناسي، در جريان بازديد از كتابخانه ملي مهم ترين زيرساخت و اولين قدم در راه ايجاد كتابخانه هاي ديجيتال در كشور را استانداردسازي حروف و فونت هاي فارسي دانست و از نبود O.C.R (پروتكل تبديل تصاوير ديجيتال شده به تصوير قابل پردازش) فارسي، به عنوان اصلي ترين مانع تحقق كتابخانه ديجيتال در كشور نام برد.رئيس فرهنگستان زبان و ادب فارسي، همكاري ناشران را در اين زمينه لازمه اصلي استانداردسازي حروف فارسي دانست و افزود: باتوجه به وظيفه سازمان اسناد و كتابخانه ملي در راه حفظ ميراث معنوي كشور، اين سازمان مي تواند با همكاري ناشران اين اقدام مهم را انجام دهد. بدون ترديد باتوجه به استعداد نرم افزارنويس هاي ايراني در صورت تمركز و حمايت مالي از آن ها مي توان بر اين مشكل نيز غلبه كرد.
؛جمع بندي نهايي
؛با وجود رقابت اعلام نشده كتابخانه ملي ايران و وزارت علوم براي راه اندازي كتابخانه ملي ديجيتالي در ايران، هنوز هيچ يك از اين طرح ها به مرحله عملياتي نرسيده و حداكثر خدماتي كه از طريق وب سايت هاي اينترنتي اين ٢ دستگاه مي توان دريافت كرد،جست وجو در اطلاعات كتاب شناختي كتاب هاست و براي دريافت يك نسخه از متن فول تكست كتاب ها بايد حضوري به كتابخانه هاي مذكور مراجعه كرد. تا آن زمان شايد بهره گيري از پروژه عظيم كتابخانه گوگل به آدرس http://books.google.com كار شما را راه بيندازد. پروژه جست وجوي كتاب گوگل، با هدف قرار دادن كتاب ها با فرمت ديجيتالي و دسترسي آنلاين به آن ها، در سال ٢٠٠٤ آغاز شد.گوگل اميدوار است با صرف ٢٠٠ ميليون دلار، تا سال ٢٠١٥ موفق به ايجاد يك آرشيو ديجيتالي از ميليون ها كتاب شود.