گفتگو با مدير علمي طرح رصد خانه ملي ايران

چيزي به نام سياستگذاري نجوم نداريم
همشهري - طاهره ساعدي : دكتر حبيب خسرو شاهي دانشيار پژوهشگاه دانش‌هاي بنيادي و مدير علمي طرح رصد خانه ملي ايران است. در تاريخ 13 اسفند 87 طي گفت‌وگويي با دكتر خسرو شاهي كه با عنوان «جزئيات كشف فسيل‌هاي كهكشاني توسط دانشمند ايراني» در روزنامه همشهري منتشر شد، به بررسي وضعيت نجوم در جهان پرداختيم. در ادامه اين گفت‌وگوها كه به مناسبت سال جهاني نجوم انجام مي‌شود وضعيت نجوم و سياستگذاري آن در ايران بررسي شده است.

آيا صحت دارد كه تلسكوپ‌هاي 30،40 و حتي 100متري درجهان در حال ساخت است؟
بله، اينها در حال طراحي است. تلسكوپ‌هاي 30 و 40‌متري در اروپا در حال طراحي است؛ يعني بودجه‌اش تصويب شده و در حال انجام است.
يك تلسكوپ متشكل از مجموعه‌اي از آينه‌ها و سيستم‌هاي نوري است كه بايد با دقت بسيار بالا با هم در يك مسير قرار بگيرند و اشكال و خطا نداشته باشند. قطر آينه‌هاي تلسكوپ بين يك متر تا 40 متر مي‌تواند متغير باشد و قرار دادن اين آينه‌ها در مسير هم بدون خطا، كار بسيار سختي است.
اگر ما بتوانيم نحوه انجام اين كار را فرا بگيريم مي‌توانيم اين دانش را در اختيار بسياري از شركت‌ها كه در زمينه اپتيك كار مي‌كنند قرار بدهيم. در زمينه پردازش داده‌ها نيز نرم‌افزارهاي حجيم و با دقت و با الگوريتم بسيار پيچيده مورد نياز است. حتي اگر تلسكوپ هم نداشته باشيم درصورتي كه اين نرم افزارها را داشته باشيم در زمينه پردازش داده‌هاي ساير تلسكوپ‌هاي دنيا مي‌توانيم مشاركت كنيم.
آموزش عمومي و آموزش دانشگاهي نجوم مي‌تواند نقش مهمي داشته باشد. دانشجويان مقاطع تحصيلات تكميلي ما كمبود شديدي در زمينه تجهيزات و ابزار نجومي دارند. ما مجبوريم يا آنها را از مسير علاقه‌شان جدا كنيم و آنها را به مسير كيهان‌شناسي نظري سوق بدهيم يا بايد براي تحصيل به خارج بروند كه درآن صورت ممكن است بسياري از آنها مايل به بازگشت به ايران نباشند، لذا گسترش نجوم مي‌تواند براي بخش دانشگاهي ما هم مهم باشد.
آيا اين عكس‌هاي بسيار رنگي و زيبايي كه از كيهان و كهكشان‌ها منتشر مي‌شود درواقع به همين صورت است يا نه؟
سؤال بسيار جالبي است. خير. عكسبرداري در نجوم به‌طور عام تك رنگ است؛ يعني تنها در برخي موارد جديد عكس رنگي گرفته شده است. اما آنچه تا كنون وجود داشته اين است كه شما با فيلتر‌هاي مختلف، عكس‌هاي تك رنگ مي‌گيريد، بعد آنها را با وزن خاصي با هم به گونه‌اي تركيب مي‌كنيد كه عكس رنگي به وجود مي‌آيد، بنابراين رنگ بسياري از عكس‌هاي رنگي منتشر شده واقعي نيست.
مثلا عكس‌هاي رنگي كهكشان‌ها چگونه است؟
آنها نزديك به واقعيت هستند. اما عكس‌هايي هستند كه يك توده غباررنگي را در اطراف يك كهكشان نشان مي‌دهد اينها غيرواقعي هستند. اين رنگ‌ها براي اين است كه ما ابعاد توده‌هاي ايكس را آشكار‌سازي‌ كنيم.
بنابر اين شما اگر با يك تلسكوپ به يك كهكشان نگاه كنيد اين رنگ را نمي‌بينيد چون پرتوهاي ايكس با چشم ديده نمي‌شوند. پس بحث رنگ در نجوم عمدتا كاذب است. البته يك چيزي وجود دارد اما اينكه چه رنگي است نمي‌توانيم بگوييم. پرتوهاي كهكشان‌ها قابل درك براي انسان نيستند و تمام عكس‌هاي راديويي در نجوم بي‌رنگ هستند.
آيا ما در ايران سياستگذاري علمي در بخش نجوم داريم؟
من به‌عنوان يك منجم حرفه‌اي مي‌گويم در ايران چيزي به نام سياستگذاري نجوم نداريم ولي فعاليت در نجوم داريم. سياست به اين معني كه بايد يك چشم‌انداز داشته باشيم كه به ما بگويد در آينده چه كار مي‌خواهيم بكنيم ؟ چرا بايد به نجوم توجه كنيم؟و يك نقشه راه برايش تعيين كنيم؛ يعني به كجا و طي چه مدت و در چه مقطع زماني مي‌خواهيم برسيم؟ نداريم.
چنين چيزي براي نجوم در ايران وجود ندارد.اولين سياستگذاري نجوم را بنده به سفارش دكتر منصوري نوشته‌ام كه كاملا پيش‌نويس است. در يكي، دو گردهمايي در ايران آن را ارائه داده‌ام اما درخواست رسمي از من نشده كه چنين كاري را بكنم، منتهي چون از من خواسته شده بود يك چشم‌انداز در زمينه نجوم براي پژوهشگاه دانش‌هاي بنيادي تهيه كنم اين را كلي‌تر ديدم كه يك بخش براي اين پژوهشگاه مذكور و يك بخش براي كل ايران باشد.
اينكه چرا اين كار از من خواسته شده بود به اين دليل بود كه مؤسسه‌اي كه من در اروپا برايشان كار مي‌كردم مسئول تدوين چشم‌انداز و نقشه راه نجوم در اروپا بود. اين فعاليت حدود 2 سال طول كشيد. وقتي اروپا تصميم گرفت طرح SKA را توسعه بدهد در مشاركت با آمريكا قرار گرفت، لذا استنباط من از چشم‌انداز نجوم اروپا به نام استرونت، اين است كه اين برنامه به نوعي تمام دنيا را درگير مي‌كند.
نقشه راه نجوم اروپا حدود 230‌صفحه است، چشم‌انداز نجوم اروپا نيز حدود 200 صفحه است. اين اسناد توسط منجمين و متخصصين نجوم در سراسر اروپا تهيه شده و مشخص‌كننده آينده اين علم براي 10 سال پيش رو است. اجزاي اين اسناد شامل امكانات موجود، بودجه‌ها و طرح‌هاي توسعه است و اروپا مي‌داند كه تا 10 سال آينده در نجوم كجا خواهد بود.
آيا مشخص است كه در 10 سال آينده به چه سؤالاتي پاسخ خواهند داد و چه موفقيت‌هايي كسب خواهند كرد؟
بله (از روي نقشه راه و سند چشم‌انداز در رايانه جست‌وجو مي‌كند و مي‌گويد) مثلا تلسكوپ فضايي جيمز وب در آن سال خواهد توانست اولين اختروش‌ها و كهكشان‌هاي عالم را آشكار كند يا مثلا كهكشان‌هاي كوچك‌تر يا كوتوله‌ها را همين تلسكوپ‌هاي 30 و 40 متري خواهند توانست رصد كنند.
طراحي تلسكوپ‌هاي 30 و 40 متری چند سال طول خواهد كشيد‌؟
اين طرح‌ها داراي جدول پيشرفت هستند. از جمله تلسكوپ بسيار بزرگ اروپايي ELT در مرحله ديزاين تا 2011 طول خواهد كشيد، ساختش تا 2016 و از اولين نسل آن در فاصله سال‌هاي 2017 تا 2020 بهره‌ برداري خواهد شد.
درباره جزئيات TLE توضيح مي‌دهيد؟
اين تلسكوپ داراي قطر آيينه‌اي برابر 42 متر خواهد بود و قرار است در شيلي نصب شود؛ البته يك احتمال ديگر هم در طرح پيش‌بيني شده و آن جزاير قناري است.
به‌نظر شما اينترنت و سرعت و كيفيت آن چه تاثيري مي‌تواند در رشد دانش و به‌خصوص نجوم در ايران داشته باشد؟
نقش غيرقابل انكاري دارد. در نجوم حجم تصاوير بسيار بالاست. عكس‌هايي كه در سايت‌ها قرار داده مي‌شوند بسيار فشرده و كم حجم هستند، در حالي كه مثلا عكس‌هايي كه تلسكوپ هابل توليد مي‌كند حداقل داراي 50 مگا بايت است و در هر رصد ده‌ها و صدها نمونه از اين عكس‌ها توليد مي‌شود. بنابراين اگر بخواهيم از تمام آرشيوها هم استفاده كرده و مقايسه انجام بدهيم و پيشنهاد رصد بدهيم مجبوريم چندين گيگا بايت داده دانلود يا اينكه آپلود كنيم و به ديگران بدهيم، لذا حجم انتقال اطلاعات در نجوم بسيار بالاست. بدون اينترنت سرعت بالا، نجوم در ايران رشد نخواهد كرد و چون در ايران در مقايسه با اروپا و آمريكا، سرعت و كيفيت اينترنت بسيار پايين است و از سوي ديگر وضعيت آن هم ناپايدار است، اين مخل اعصاب كيهان‌شناسان و پژوهشگران است؛ يعني به محض اينكه مي‌خواهيد كار كنيد دچار مشكل مي‌شويد.
من آماري از سرعت اينترنت در جايي كه در اروپا كار مي‌كردم گرفتم و با سرعت اينترنت در پژوهشگاه دانش‌هاي بنيادي در ايران مقايسه كردم؛ يعني با جايي كه خودش به اينترنت مستقل متصل بوده و از پيشگامان اينترنت در ايران است مقايسه كردم، در دانشگاه بيرمنگام سرعت اينترنت 160 برابر سرعت اينترنت در اتاق من در IPM يا همان پژوهشگاه دانش‌هاي بنيادي بود. با اين وضعيت بعد از مدت كوتاهي كار، آدم اعصابش خراب مي‌شود و آن را رها مي‌كند.
درباره نواي جهان هستي يا موسيقي جهان هستي چه اطلاعاتي مي‌توانيد به ما بدهيد؟
يكسري آزمايش‌هاي فراكهكشاني نشان مي‌دهد كه جهان بعد از مه بانگ جهان وارد مرحله تورمي و منبسط شده و يكسري پرتوها را از خود پراكنده كرده است. يك تلسكوپ كه روي يك بالن در 37 كيلومتري زمين نصب شده طي 11 روز تابش كيهاني توانسته اين پرتوها را رصد كند كه به آن اين عنوان را داده‌اند.