دامين هاي اينترنتي قطب آموزش مجازي ايران اكسپاير شده است

حميد ضيايي پرور
با وجودي كه سال ها است آموزش مجازي يا الكترونيكي در دنيا رايج شده و با اينكه زمينه بسيار مستعدي در ايران به منظور توسعه دانشگاههاي مجازي وجود دارد هنوز سيستم آموزش مجازي در كشور ما فراگير نشده و تنها چند دانشگاه معدود در اين زمينه اقدام كرده اندو آموزش الكترونيكي در ايران در مرحله آزمون و خطا است .

در گزارش امروز صفحه دانش و فناوري روزنامه خراسان به بررسي وضعيت آموزش مجازي در ايران و جهان پرداخته شده و فوايد و موانع گسترش اين نوع آموزشها را تبيين شده است .
آموزش مجازي چيست؟
منظور از E-Learning یا آموزش الکترونیکی به‌طور کلی بهره‌گیری از سیستم‌های الکترونیکی مثل کامپیوتر، اینترنت، دیسک‌های چندرسانه‌ای، نشریه‌های الکترونیکی و خبرنامه‌های مجازی نظایر این‌هاست که با هدف کاستن از رفت و آمدها و صرفه‌جویی در وقت و هزینه و در ضمن یادگیری بهتر و آسان‌تر صورت می‌گیرد. اين روش دانشجويان را تشويق مي كند تا از خود خلاقيت و كنجكاوي بيشتري نشان بدهند. در ضمن ياد مي گيرند كه چگونه به تكنولوژي هاي جديد ، سريع دست يابند ودانشجويان اين انعطاف پذيري را دارند كه به يادداشتهاي دروس دسترسي داشته ودر مباحثات اتاقهاي گفتگو و چت شركت داشته باشندواين امكان را دارند تا در هر زماني كه برايشان مناسب است با مدير سايت آموزش دهنده ارتباط برقرار كنند.
انعطاف پذيري اين نوع آموزش براي افرادي كه به دليل تعهدات شغلي يا شخصي قادر به شركت كردن در يك كلاس رسمي نيستند, محيط آموزشي مناسبي را فراهم مي آورد.مثلا براي كساني كه در ساعات متغير كار مي كنند يا اشخاصي كه به دليل استراحت در منزل شانس حضور در دانشگاه را ندارند در حاليكه ديگران در همان زمان در كلاسها شركت مي كنند. اين روش انتخاب خوبي براي اشخاصي است كه چه از نظر مخارج و يا وقت براي ادامه تحصيل امكان سفر به خارج از كشور را ندارند.
تفاوت بين برنامه هاي ارائه شده بصورت online و كلاس درس
در روش آنلاين همه چيز از طريق شبكه هدايت مي شود كه شامل حضوردر كلاسهاي گفتگوي اينترنتي و دسترسي به يادداشتهاي نمونه و حتي ارتباط زنده با مديرسايت آموزش دهنده مي باشد. آموزش الكترونيكي عملا براي همه است. شما مي توانيد كارمندي حرفه اي باشيد كه مي خواهد مهارت هاي فناوري اطلاعات خود را به صورت امروزي در بياوريد يا دانشجويي كه در صدد كسب تحصيلات عاليه است. يا فرد بيكاري كه دوست دارد در خانه و با سرعت يادگيري خود، به مطالعه و آموختن بپردازد. هر فردي مي تواند براي ارضاي نيازهاي آموزشي خود از اينترنت بهره ببرد.
علاوه بر آثار چاپي، برنامه هاي صوتي، تصويري و ماهواره ، اينترنت و لوح فشرده اين قابليت را دارند كه به عنوان بزرگترين رسانه براي آموزش از راه دور مطرح گردند در آموزش، از رسانه هاي مختلفي استفاده مي شود و جاي هيچگونه تعجبي نيست كه اينترنت ، جزو موارد انتخابي دانشجويان و دانش آموزان باشد با ارائه آموزش از طريق شبكه جهاني وب حتي مسافران تجاري يا دانشجويان در مناطق قرنطينه شده مي توانند از كلاس هاي مجازي دو سويه استفاده كنند و مهم نيست كه كجا زندگي مي كنند ودر چه موقعيت زماني به سر مي برند با رواج استفاده از ارتباطات ديجيتالي فرصت هاي بي شماري در زمينه آموزش الكترونيكي براي هر كسي در هر زمان و مكاني از اين جهان فراهم آمده است با تركيب تكنولوژي هاي جديد مانند انيميشن و ويدئو در سطوح مختلف با رسانه هاي قديمي تر آنلاين ، استاد آموزشي الكترونيكي مي توانند دروس دو سويه موفقي را ارائه دهد دانشجو در چنين دوره آموزشي بايد قدرت انتخاب همزمان و غير همزمان را در محيط آموزشي داشته باشد . با اطمينان مي توان گفت تا زماني كه مردم به آموزش نيازمندند ، در الگوي جديد،آموزش الكترونيكي عرصه اي پر تحرك و روبه رشد خواهد داشت .
فوائد آموزش الكترونيكي
مهمترين فوائد آموزش الكترونيكي يا مطالعه online عبارت است از:
- ديگر نيازي به صرف وقت و حضور در كلاس هاي درس نيست.
- مي توانيد از طريق شبكه ارتباطي با دانشجويان و مدرسان تمام دنيا ارتباط برقرار كرده و به بحث و گفتگو بپردازيد.
- مزيت برخورداري از يك روش مطالعه انعطاف پذير كه مطابق نيازهاي شماست را خواهيد داشت.
- سرعت مطالعه در دست دانشجو است و مي توانيد عنوانها را مرور كرده و در هر خط, سرعت خواندن آن را با توجه به درك و فهم خود بالا ببريد.
- اطلاعات ضروري در مورد پيشرفت آموزشي براي سنجش و ارزيابي شخصي، به سرعت ارائه مي شود.
- مانند كلاسهاي درس شما هم از همان برنامه هاي آموزشي, دروس مرجع و راهنمايي هاي درسي و شناخت برخوردار مي شويد.
- در مطالعه از طريق online با غناي آموزش گروهي مواجه مي شويد.
- مطالعه از طريق online شما را تشويق مي كند تا كنجكاوي و ابتكار بيشتري به كار ببريد و امكان دسترسي به تكنولوژيهاي جديد را افزايش داده و با استفاده از فناوري رايانه ، اطلاعات شما را به روز نگه مي دارد.
- در پايان هر ترم فرم ارزيابي online اطلاعات ضروري و لازم درباره برنامه را به شما منتقل مي كند.
معايب آموزش الكترونيكي
علاوه بر ويژگي هاي آموزش الكترونيكي، منتقدان ضعف هايي نيز براي آن مطرح كرده اند مانند دوري از ارتباطات جمعي در آموزش ، عدم ارتباط چهره به چهره ، وابستگي بيش از حد به تكنولوژي . البته شايد بتوان گفت كه پيشرفت تكنولوژي برخي از اين اشكالات را نيز تا حد زيادي برطرف كرده است .
فریدون شعبانی‌نیا، رئیس واحد الکترونیکی دانشگاه شیراز، در گفت‌وگو با سیتنا، با انتقاد از عدم برنامه‌ریزی مشخص برای گسترش آموزش مجازی در کشور، گفت : ورود سلیقه‌ای دانشگاه‌ها به مبحث آموزش مجازی، باعث معضلات بیشتر برای این حوزه خواهد شد، بنابراین وزارت علوم باید با ورود به این عرصه از بروز این گونه مسائل جلوگیری کند و وزارت علوم، با کمک به بسط آموزش مجازی، به رفع معضلات کشور و مسائل فرهنگی و جذب دانشجوها کمک خواهد کرد در غیر این صورت وعدم کمک به انسجام و هماهنگی درآموزش‌های مجازی، هر دانشگاه به صورت سلیقه‌ای به موضوع خواهد پرداخت و این خود معضل دیگری را برای جامعه به وجود می‌آورد.
تاريخچه آموزش الكترونيكي در جهان
در سال 1800 ميلادي آموزش از راه دور آموزش مكاتبه اي تلقي مي شد آموزش مكاتبه اي كه با نامه نگاري توسط مدرسه يا مؤسسه هاي واجد شريط اداره مي شد و بين دانشجويان و استادان از طريق نامه نگاري ارتباط برقرار مي كرد مورد توجه دانشجويان و دانش آموزان بود همزمان با آمريكا كه در زمينه آموزش از راه دور فعاليت داشت كشورهاي اروپايي دوره هاي آموزشي را قبل از سال 1840 به صورت جزوه هاي خلاصه شده آغاز كرده بودند اولين دوره آموزشي از راه دور دانشگاهي كه در سال 1892 تأسيس شد متكي بر اداره پست اداره مي شد در اواسط قرن بيستم برنامه هاي آموزشي متنوعي نيز وجود داشت كه به سمع و نظر مخاطباني كه نمي توانستند در كلاسهاي متمركز حضور يابند مي رسيد با توجه به شهرت راديو و تلويزيون آموزش دهندگان به تكنولوژي جديدي دست يافتند كه به سيستم پستي براي ارائه آموزش متكي نبود و به اين ترتيب مجوز اولين راديوي آموزشي دانشگاهي در سال 1921 صادر شد كه اولين پايه شكل گيري آموزش الكترونيكي محسوب مي گردد در سال 1960با تكامل و پيشرفت رسانه ها ،تكنولوژي آموزش از راه دور نيز دچار تغييري شد به جاي تكيه بر سيستم پستي براي ارائه مي شد دانشگاه ها با استفاده تركيبي از ابزار چند رسانه اي مالتي مدييا و ساختارهاي اداري براي پشتيباني آموزش از دانشجويان ثبت نام مي نمايند به نحوي كه علاوه بر انگلستان و آمريكا در ساير كشور هاي اروپايي و آسيايي مؤسسات آموزش الكترونيكي توسعه يافت امروزه كلاس هاي مجازي به دليل وجود تكنولوژي هاي همگاني چون تلويزيون، راديو و همچنين فناوري هاي جديد همچون لپ تاپ دسك تاپ و شبكه هاي كامپيوتري رو به افزايش است
مسلما اختراع تلويزيون و ويدئو بزرگترين تأثير را بر آموزش راه دور داشته است اما كامپيوتر هاي شخصي و اينترنت باعث باز آفريني چهره آموزش شده اند و موجبات يادگيري و آموزش دانشجويان را از فواصل دور فراهم كرده اند در سال 1980 پخش تلويزيوني با ظهور ماهواره خدمات برنامه اي كابل تغيير يافت و موجب تحول در صنعت آموزش الكترونيكي شد با ظهور اينترنت اولين دروس دوره كارشناسي به صورت آنلاين توسط انستيتوي فناوري نيوجرسي در سال 1984 ارائه دروس دوره كارشناسي و تحصيلات تكميلي در رشته مهندسي و اعطاي مدارك تحصيلي به دانشجو يان افتتاح كند اولين دروس آنلاين توسط دانشگاه فونيكس در سال 1989 ارائه شد و دانشگاه مجازي كاليفرنيا با ائتلاف 100 دانشكده ودانشگاه و با ارائه بيش از 1500 درس افتتاح شد
اخيرا يونسكو طي بيانيه اي اعلام كرده است استادان مؤسسه فناوري ماساچوست آمريكا به زودي تمامي دروس آموزشي خود را در اين دانشگاه براي استفاده عموم در اختيار علاقه مندان قرار خواهند داد بر اساس اين گزارش ، ظرف چند سال آينده بيش از چند هزار ماده درسي به طور رايگان در اختيار استادان ، محققان و دانشجويان سراسر دنيا به ويژه كشورهاي در حال توسعه قرار خواهد گرفت
تنها در آمریکا بالغ بر یک ملیون نفر درحال گرفتن مدارک معتبر تحصیلی خود از این سیستم‌های آموزشی در رشته‌هایی چون آموزش و پرورش، پرستاری، فناوری اطلاعات، بازرگانی، حسابداری، مهندسی نرم‌افزار، حقوق جزایی، مدیریت مراکز بهداشتی و درمانی و سایر رشته‌های موجود هستند. تا سال 2007 از هر 10 دانشجو یک نفر به‌طور تمام‌وقت در سیستم‌های آموزش مجازی ثبت‌نام كرده است .
تاريخچه آموزش از راه دور در ايران
آموزش از راه دور در كشورمان به جز تجربه كوتاه دانشگاه آزاد قبل از انقلاب و دانشگاه پيام نور مبتني بر استفاده از شيوه ارتباط از راه دور ، داراي سابقه طولاني اي نيست در پايان دهه 70 آموزش مجازي در دستور كار دانشگاه تهران قرار گرفت و پروژه هاي تحت اين عنوان آغاز شد در سال 1380 سايت آموزش مجازي دانشگاه تهران با ارائه 9 درس براي دانشجويان روزانه دانشگاه راه اندازي شد و از نيم سال اول تحصيلي همان سال، آن بهره برداري شد در همان سال وزارت علوم، تحقيقات و فناوري از تأسيس دانشگاه اينترنتي خبر داد كه تحت نظر آن وزارت ، ولي به صورت مؤسسه غير انتفاعي نوع اول در سراسر كشور خدمات آموزشي ارائه خواهد داد به دنبال آن تعدادي از دانشگاه ها اعلام كردند كه راه اندازي آموزش الكترونيكي را جزو برنامه هاي خود قرار داده اند و در حال حضر تعدادي از آنها دروسي را به صورت تك درس براي دانشجويان حضوري خود ارائه كرده اند اندكي بعد از اقدام دانشگاه ها در استفاده از روش آموزش الكترونيكي ، آموزش وپرورش كه بزرگترين بخش آموزشي كشور است ، فعاليت هايي را در اين زمينه شروع كرد و در حال حاضر تعدادي مؤسسه خصوصي نيز از روش آموزش الكترونيكي بهره مند هستند
در ايران دانشگاه شيراز، ، به عنوان اولين دانشگاه كشور موفق به آغاز رسمي دوره آموزشي دانشگاه مجازي شده است. در اين نوع آموزش، عمده فعاليتهاي آموزشي از قبيل ثبت نام، انتخاب واحد دريافت مطالب درسي، مذاكره با استاد از طريق شبكه كامپيوتري اجرا و در برخي موارد كلاسهاي رفع اشكال و برخي كلاسهاي آزمايشگاهي به صورت حضوري ولي با زمان بندي مناسب اجرا مي‌شود.
علاوه بر آن در حال حاضر دانشگاه علم و صنعت ، دانشگاه بين المللي امام خميني ، دانشگاه تهران ، دانشگاه علامه طباطبايي و دانشگاه فردوسي مشهد داراي مراكز آموزش مجازي هستند .همچنين دانشگاههاي ديگري چون دانشگاه خواجه نصير، دانشگاه علم و صنعت، اميرکبير، علوم و حديث، و دانشگاه الكترونيك دانشگاه آزاد، در رشته‌هاي مختلف، پذيراي دانشجو به صورت مجازي هستند
با توجه به رشد خوب آموزش مجازي در ايران و همچنين رشد روز افزون تعداد دانشگاههايي که مايل به ارائه خدمات آموزشي از راه دور هستند، چنين برداشت مي شود که در اين زمينه گامهاي خوبي برداشته شده است و به نظر مي رسد در آينده اي نه چندان دور شاهد ارائه خدمات آموزش از راه دور توسط اکثر دانشگاههاي کشور خواهيم بود.با اين وجود در مجموع مي توان گفت كه نظام آموزش الكترونيكي در ايران در مرحله شكل گيري و آزمون و خطا به سر مي برد
موانع و مشكلات استفاده از نظام آموزش الكترونيكي در ايران
اساس ايده آموزش الكترونيكي در ايران با مخالفت هايي مواجه شده است كه امري طبيعي است زيرا جايگزيني يك نظام نوين ونوپا به جاي نظام سنتي همواره با مقاومت هاي متعددي روبه رو مي شود آموزش الكترونيكي يك تحول در سيستم آموزشي كه الزاما فرهنگ خاص خود را در پي دارد و همين امر ممكن است موجب مخالفت عده اي با اساس استفاده از اين شيوه آموزشي شود اگرچه دغدغه هاي فرهنگي امري منطقي است اما مخالفت اساسي با يك تحول تكنولوژيك ، منطقي به نظر نمي رسد ، زيرا دسترسي وتسلط بر تكنولوژي ارتباطات و بهره گيري از آن در امر استراتژيك ومهم آموزش و تربيت نيروي انساني ، خود يكي از مؤلفه هاي مهم قدرت محسوب مي شود و نبايد از آن غافل بود از سوي ديگر ، گسترش بي وقفه و كم هزينه سيستم آموزشي الكترونيكي در سراسر دنيا ، ضرورت استفاده از اين روش آموزشي را اثبات مي كند . از سوي ديگر دسترسي نداشتن همه دانشجويان به امكانات اينترنتي ، سرعت پايين اينترنت در ايران و هزينه هاي سنگين آن در مقايسه با ساير كشورهاي جهان از ديگر مشكلاتي است كه در زمينه گسترش آموز شهاي الكترونيكي در ايران وجود دارد .
نقش استادان
با وجودي كه برخي دانشگاهها با راه اندازي مراكز آموزش مجازي استادان را تشويق به ارايه دروس به صورت الكترونيكي كرده اند اما از آنجايي كه در ارايه اين نوع آموزش ها ، استادان نقش برجسته و كانوني دارند هر نوع عملكرد استادان دانشگاهها مي تواند در پيشبرد اين نوع از آموزشها نقش اساسي داشته باشد . اما به دلايل مختلف از جمله نا آشنايي برخي استادان به خصوص استادان قديمي تر با فناوري هاي اطلاعاتي و رايانه اي ، آنها در مقابل اين رويكرد جديد آموزشي مقاومت نشان مي دهند اين در حالي است كه به گفته دكتر خالقي، معاون آموزشي وزارت علوم، يكي از چالش هاي مهم تضمين كيفيت در آموزش عالي، ارتقاي توان علمي استادان همگام با به روز رساني دروس است.در واقع بعضي از اعضاي هيئت علمي توان تطبيق خود با تحولات جديد را ندارند بنابراين مي كوشند محتوا را با توان علمي خود تطبيق دهند. دكتر خالقي از بخشنامه اي خبر داده كه طبق آن قرار است ١٠ درس دانشگاهي (در صورت تمايل استاد و دانشجو) در هر دانشگاه به صورت الكترونيكي ارائه شود.
دكتر عباسپور رئيس كميسيون آموزش مجلس در اين باره مي گويد: در اين زمينه استادان از فناوري اطلاعات استفاده چنداني نمي كنند و هنوز هم بسياري از آنها با ارائه جزوه هاي قديمي اقدام به تدريس مي كنند و متاسفانه هنوز استادان زيادي وجود دارند كه به روز نشده اند يعني از روش هاي قديمي مثل دادن جزوه براي تدريس استفاده مي كنند كه محتواي جزوه ها هم مطلوب نيست حل اين مسئله نياز به دقت نظر وزارت علوم دارد. از سوي ديگر بعضي از دروس دانشگاهي هماهنگ با دانش روز دنيا نيست. به عنوان مثال آن چه كه ما در دانشگاه در مورد علم اقتصاد مي آموزيم با آنچه در كشورهاي پيشرفته دنيا به عنوان علم اقتصاد تدريس مي شود، فاصله زيادي دارد كه نياز به بازنگري در اين زمينه وجود دارد.
عباسپور مي افزايد: استفاده مناسبي از IT براي ارائه دروس دانشگاهي نمي شود كه يكي از دلايل اين مسئله نبود اعتبارات لازم است. در حال حاضر بعضي از دانشگاه ها فاقد اعتبار لازم براي تطبيق سيستم هاي دانشگاهي باتكنولوژي جديد آموزشي هستند.
دانشگاه پيام نور
يكي از دانشگاه هايي كه فقر IT در آن حاكم است در صورتي كه سيستم آن بر پايه IT بنا شده دانشگاه پيام نور است. به طوري كه اين دانشگاه فاقد يك سامانه گسترده فناوري اطلاعات براي ارائه دروس به دانشجويان نيمه حضوري است كه يكي از نقص هاي بنياني به شمار مي رود. با اين حال قائم‌مقام دانشگاه پيام نور گفته : اين دانشگاه در نظام آموزش عالي به عنوان قطب مجازي كشور انتخاب شده و اين انتخاب توسط وزارت علوم، تحقيقات و فناوري صورت گرفته است.معاون آموزشي وزارت علوم اين اظهارات را تاييد كرده و گفته : بر اساس برنامه‌ريزي‌هاي صورت گرفته، دانشگاه پيام‌نور به بزرگترين دانشگاه مجازي كشور تبديل خواهد شد . دانشگاه پيام نور در راستاي گسترش آموزش هاي الكترونيكي اقدام به راه اندازي بخشي به نام دانشستان كرده است اما براي پي بردن به عمق فعاليتهاي مجازي و آنلاين اين بخش كافي است بدانيد كه دامين هاي وب سايت اينترنتي اين بخش از دانشگاه پيام نور به آدرس http://www.daneshestan.org و http://www.daneshestan.net كه در وب سايت اصلي دانشگاه هم به آن لينك داده شده است اكسپاير ( منقضي ) شده و در دسترس نيست ! بيچاره دانشجوياني كه مي خواهند از اين نوع سيستم آموزشي خدمات مجازي دريافت كنند . وقتي وضعيت قطب آموزش مجازي كشور اين است تو خود حديث مفصل بخوان از اين مجمل .
تدوین آیین نامه دوره های مجازی تا پایان فروردین ماه 87
خلا ضوابط قانوني در باره نحوه برگزاري دوره هاي آموزش مجازي باعث شده تا وزارت علوم ، تحقيقات و فناوري به فكر تديون آيين نامه هاي تخصصي مربوط به اين دوره ها بيفتد . در همين راستا اخيرا معاون آموزشی وزارت علوم از توسعه دوره های مجازی در دانشگاههای بزرگ و ایجاد کمیته ای به همین منظور خبر داد و گفت : آیین نامه های دوره های مجازی تا پایان فروردین ماه 87 تدوین می شود. دکتر حسن خالقی در مورد ایجاد دوره های مجازی در دانشگاههای وزارت علوم و شهریه های این دوره ها افزود: در صورتی که این دوره ها در دانشگاهها گسترش یابند و تقاضا برای ورود به این دوره ها نیز افزایش یابد زیر ساختهای لازم نیز فراهم می شود و دوره های مجازی با شهریه های کمتری ارائه می شوند. وی با بیان اینکه مجوز دوره های مجازی تنها به دانشگاههای شاخص داده می شود، افزود: توسعه دوره های مجازی در دستور کار جدی وزارت علوم قرار دارد و برای این منظور امسال کمیته ای در وزارتخانه ایجاد شد. معاون آموزشی وزارت علوم با اشاره به آئین نامه ها و ضوابط مربوط به این دوره ها اظهار داشت: تاکنون آئین نامه و ضوابط منسجمی در مورد دوره های مجازی در کشور وجود نداشت و تا پایان فروردین ماه 87 مجموعه قوانین و آئین نامه ها آماده می شوند .