دنياي سايبر در خدمت دين

حمید ضیایی پرور
٣٠درصد كاوش هاي اينترنتي،دين پژوهي است
اينترنت به ابزار مهمي براي گسترش دين و معنويت در دنيا تبديل شده است، با اين وجود بررسي ها نشان مي دهد كه نهادهاي ديني در كشور ما هنوز به قابليت ها و ظرفيت هاي اين فناوري براي توسعه معارف ديني پي نبرده اند و از آن براي جذب جوانان به سوي دين و معنويت بهره برداري مطلوب و گسترده اي نكرده اند.

اقدامات انجام شده از سوي نهادهاي مذهبي و اسلامي در ايران در فضاي وب اگرچه قابل تقدير است اما به هيچ وجه متناسب با نيازهاي مخاطبان امروز جهان نيست؛ واقعيت اين است كه ما براي بسط معارف اسلامي و ديني در فضاي سايبر به يك جنبش نرم افزاري نيازمنديم.رشد فناوري اطلاعات به طور عام و اينترنت به طور خاص، بستري بي نظير فراهم كرده كه در قالب آن دين پژوهي و معنويت طلبي بسيار آسان تر و مطلوب تر از گذشته شده است. طبق آمارها، از هر ٦ كاربر اينترنت در جهان، حداقل يك نفر به دنبال اطلاعات معنوي و مذهبي است. در اين زمينه همچنين آمارهايي وجود دارد كه نشان مي دهد ميزان دين پژوهي در اينترنت بين ٢٥ تا ٣٠ درصد كل كاوش هاي اينترنتي را تشكيل مي دهد كه اين امر نشانگر استقبال و گرايش نسل جديد به دين و معنويت مي باشد. از اين رو بهره گيري از فناوري اطلاعات و اينترنت در اين زمينه ضرورتي اجتناب ناپذير است.امروزه حتي مذاهب و مكاتب مختلف براي تبليغ و تسهيل امور و مناسك مذهبي خود، امكان عبادت سايبر يا آنلاين (Worship Online) را ميسر كرده اند. در حال حاضر فعاليت هزاران وب سايت ديني و مذهبي كه اطلاعات مرتبط با مذاهب را در دسترس عموم مردم دنيا قرار مي دهد، شبكه اي از وبلاگ ها، فروم ها يا تالارهاي گفت و گو كه در آن ها به سوالات مردم پاسخ داده مي شود و همچنين ظهور فناوري هايي مثل شبكه هاي اجتماعي مجازي، پيام رسان ها، خبرخوان هاي اينترنتي و كتابخانه هاي مجازي و الكترونيك، باعث شده است مردم به منابع و كتب مقدس ديني دسترسي راحت تري داشته باشند. در اين ميان آن دسته از نهادهاي مذهبي كه ظرفيت اين فناوري را بيشتر، بهتر و عميق تر درك كرده باشند، از توان تاثيرگذاري بالاتري در سطح جهان برخوردار شده اند.اهميت بررسي رابطه و تعامل اينترنت و دين باعث شد كه در خرداد ماه امسال همايش تخصصي با عنوان «اينترنت و دين» در پاريس برپا شود. اين همايش را دانشگاه علوم اسلامي شاتو شينون پاريس، با دعوت از ژان فرانسوا ماير، مورخ و پروفسور در دانشگاه فريبورگ و سرپرست سايت Religioscope در محل اين دانشگاه برگزار كرد.

سايت هاي اسلامي در جهان
هزاران وب سايت اسلامي در اينترنت فعال است ولي هنوز تحقيقي جامع درباره آمار و كاركرد اين وب سايت ها انجام نشده است، وب سايت هاي ديني سرفصل مهمي در ويكي پديا را نيز تشكيل مي دهد و جست وجوي كلمه دين در موتور گوگل بيش از ٤ ميليون نتيجه دربر دارد.

موتورهاي جست وجوي تخصصي اسلامي
جالب است بدانيد كه محتواهاي توليد شده در فضاي اينترنت به قدري افزايش يافته كه به ابتكار برخي مراكز اسلامي حتي براي جست وجوي آسان تر در متون اسلامي در فضاي وب، چندين موتور تخصصي اينترنتي نيز راه اندازي شده است.

سايت هاي حوزوي
حوزه هاي علميه در ايران از جمله مراكزي هستند كه از نخستين سال هاي راه اندازي اينترنت به ظرفيت هاي اين پديده پي برده و برنامه ريزي هاي لازم را براي بهره برداري از امكانات اين شبكه جهاني براي بسط و تعميق معارف اسلامي انجام داده اند. حوزه علميه قم به عنوان پيشتاز در استفاده از اينترنت در بخش مذهبي ايران با راه اندازي سايت اينترنتي قدرتمند در آدرس www.hawzah.net توانسته است ضمن انتشار گسترده كتاب هاي ديني و اسلامي، ارتباط تعاملي گسترده اي با مخاطبان خود در داخل و خارج كشور برقرار كند. ترجمه قرآن كريم به چندين زبان و توليد نرم افزارهاي قوي قرآني و انتشار آن از طريق بخش چند زباني وب سايت يا شركت در نمايشگاه هاي داخلي و خارجي از جمله اقداماتي مي باشد كه در اين راستا انجام شده است. همچنين راه اندازي مركز تحقيقات علوم رايانه اي و تمركز بخشيدن به امور الكترونيك چه در زمينه توليد نرم افزار و چه آموزش هاي الكترونيك از ديگر مواردي بوده كه حوزه علميه قم انجام داده است تا جايي كه امروز رياست سابق آن مركز تحقيقاتي بر كرسي شوراي عالي اطلاع رساني كشور نشسته است و در سطحي بالاتر به هدايت فرآيند توليد محتواي الكترونيك در فضاي وب ايران مي پردازد.
برخي از مهم ترين سايت هاي مذهبي در ايران عبارت است از:
www.tebyan.net
http://www.ahl-ul-bait.com
http://www.shiastudies.com
http://www.porsojoo.com
http://www.andisheqom.com
http://www.kowsarnoor.net
http://www.isfahan.us/link4-3.htm
http://www.qomct.com/persian/index.htm
http://www.noormags.com
http://www.moridenur.ir
http://www.pajoohe.comhttp://pw-arzeshi.com
سايت محرم
تبليغ معارف شيعي در فضاي اينترنت نيز از ديگر فعاليت هاي ديني است كه در سال هاي اخير به طور جدي به آن پرداخته شده است. همچنين به مناسبت هاي مختلف مانند ماه محرم يا ماه مبارك رمضان يا اعياد و مناسبت هاي مذهبي وب سايت هاي تخصصي ديگري نيز توسط سازمان هاي ذي ربط يا علاقه مندان اين حوزه ايجاد مي شود كه از جمله آن ها مي توان به وب سايت هاي ويژه ماه محرم كه در آن قرار داريم، اشاره كرد. وب سايت هايي مانند:
شبكه اطلاع رساني امام حسين(ع) در آدرس:
www.imamhossein.netوب سايت امام حسين(ع) در آدرس:
www.imambargah.com پايگاه فرهنگي هيئت امام حسين(ع) در آدرس:
www.beyragh.irسايت حضرت ابوالفضل(ع) در آدرس:
www.abalfazl.com پايگاه تخصصي حضرت عباس(ع) در آدرس:
www.alamdar.ir سايت حضرت عباس(ع) در آدرس:
www.yaabbas.comگالري تصاوير و فرهنگ عاشورا در آدرس:
www.ashura.comاكنون به معرفي تفصيلي يكي از اين پايگاه هاي اينترنتي كه به تازگي راه اندازي شده است، مي پردازيم. پايگاه اطلاع رساني خبري- تحليلي محرم در آدرس www.ido.ir/moharam ، با ويژگي گستردگي مطالب و سرعت بالاي دسترسي، توسط روابط عمومي سازمان تبليغات اسلامي راه اندازي شده است.
اين سايت داراي بخش هايي همچون خبر، نقد، تحليل، گزارش، گفت وگو و مقاله است. اين سايت علاوه بر بخش هاي معمول خبري، مجموعه هاي متنوع فرهنگي همچون ادب و هنر محرم، آداب و رسوم محرم را نيز در خود جاي داده است. سايت مذكور كه به منظور ترويج فرهنگ عاشورايي و انتقال صحيح و مستقيم مطالب به مشتاقان طراحي و ايجاد شده است، داراي امكانات صوتي- تصويري براي بهره برداري علاقه مندان به مداحي و مرثيه سرايي اهل بيت(ع) نيز مي باشد. سايت محرم با گستردگي مطالب در سطح كشوري، از امكان سرعت بالا و استفاده از موتور پرقدرت سايت سازمان تبليغات اسلامي نيز برخوردار است.
هكرهاي مسلمان
تشكيل گروه هاي هكري با گرايش اسلامي از جمله رخدادهايي است كه در سال هاي اخير شاهد آن بوده ايم. اين گروه ها به طور خودجوش به مقابله با پديده پورنوگرافي در فضاي سايبر مي پردازند و وب سايت ها و وبلاگ هاي ضداخلاقي را به تشخيص خود هك مي كنند. هك وب سايت هاي دانماركي توهين كننده به شخصيت هاي اسلامي از جمله اقدامات اين گروه هاي هكري بوده است.

وبلاگ هاي مذهبي
وبلاگ هاي مذهبي در ايران و جهان يك دسته قوي و قدرتمند از وبلاگ ها را تشكيل مي دهد. چون اين وبلاگ نويس ها انگيزه دروني بيشتري براي به روزرساني وبلاگ هاي خود دارند، مطالعات انجام شده در مركز مطالعات رسانه هاي وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي نشان مي دهد كه وبلاگ هاي مذهبي در سال هاي اخير از رشد قابل توجهي برخوردار بوده و توانسته است توجه بسياري از مخاطبان را به خود جلب كند. در كنار اين وبلاگ ها، تشكل ها و نهادهاي مدني مرتبط با وبلاگ هاي مذهبي در ايران نيز شكل گرفته است كه از جمله آن ها مي توان به مجمع وبلاگ نويسان مسلمان و دفتر توسعه وبلاگ ديني اشاره كرد. براساس تحقيقات به عمل آمده مهم ترين آسيب هايي كه وبلاگ هاي ارزشي را تهديد مي كند، بدين شرح است:
١ - نبود انسجام در عمل و برنامه ريزي و سياست گذاري كلان و درازمدت در رابطه با وبلاگ هاي ارزشي كه دوباره كاري و موازي كاري در پي داشته است. برخلاف وبلاگ هاي سكولار و ضدديني، متاسفانه وبلاگ هاي ديني و ارزشي از انسجام و اتحاد كافي برخوردار نمي باشند و برنامه آينده نگر ندارند.
مجامعي هم كه متولي امور وبلاگ نويسي هستند به علل مختلف نتوانسته اند آن چنان كه بايد و شايد به وظايف خود عمل كنند. اين مراكز چون پشتوانه مالي ندارند و از كادر قوي و تمام وقت برخوردار نيستند، تا به حال نتوانسته اند در جهت دهي به وبلاگ ها و نيز برنامه ريزي كلان آينده نگر موفق عمل كنند.
٢ - نبود استقلال در وبلاگستان و پيروي آن از رسانه ها و سايت هاي فعال در اينترنت مشكلي است كه گريبانگير همه وبلاگ ها، اعم از ديني و غيرديني مي باشد؛ اگرچه وبلاگ هاي ديني تا حدودي مستقل تر از وبلاگ هاي ديگر عمل مي كنند ولي در كل، وبلاگ ها تا به حال دنباله رو بوده اند. البته تاثيرپذيري از سايت ها كه با امكانات زياد توليد اطلاعات مي كنند، اجتناب ناپذير است ولي وبلاگستان بايد با هويت مستقل در عرصه دنياي مجازي حضور داشته باشد.
٣ - نبود حمايت كافي از وبلاگ ها هم مشكل ديگري است كه امروزه وبلاگ هاي ديني با آن روبه رو هستند. اكثر وبلاگ نويسان ديني در حال تحصيل در مقطع دبيرستان و دانشگاه مي باشند و در تامين هزينه هاي تحصيل مشكل دارند و هزينه هاي وبلاگ نويسي هم به آن اضافه مي شود. در اين ميان وجود سازمان هايي كه به آن ها در كاهش هزينه ها كمك كند، ضروري است كه تا آن جايي كه نگارنده اطلاع دارد چنين مراكزي يا وجود ندارد يا اگر هم باشد به علت نبود توازن بين امكانات آنان با تعداد پرحجم وبلاگ نويسان، خدماتشان كم اثر است.
٤ - در كشورهاي خارجي سايت هاي بزرگ بخشي را به معرفي وبلاگ ها اختصاص مي دهند كه اين امر در رونق امر وبلاگ نويسي موثر است ولي در كشور ما به غير از چند سايت خبري، از اين حمايت ها خبري نيست.
جمع بندي نهايي
در حال حاضر، آمار تعداد كاربران اينترنت در دنيا بيش از يك ميليارد و ٣٠٠ ميليون نفر است؛ يعني به طور متوسط از هر ٥ نفر در دنيا يك نفر به اين شبكه جهاني دسترسي دارد. البته اين نسبت در تمام مناطق دنيا به طور يكسان توزيع نشده و ضريب نفوذ اينترنت در كشورها و مناطق مختلف، متفاوت است.
در ايران نيز طبق آخرين آمار ITU بيش از ١٨ ميليون نفر يا معادل ٢٥ درصد مردم به اينترنت دسترسي دارند كه از متوسط جهان بالاتر است. حجم محتواهاي وب فارسي نيز در مقايسه با كل حجم وب دنيا يك هزارم است كه نسبت خوبي به شمار نمي رود و نشانه كم كاري توليدكنندگان محتوا در ايران است.
مقوله مذهب، دين و معنويت به طور كلي از جمله زمينه هايي است كه نيازمند اطلاع رساني صحيح و گسترده در سطح جهان مي باشد. خوشبختانه در اين زمينه گنجينه هاي محتوايي بسيار ارزشمندي در اختيار ماست كه در صورت استفاده درست، دقيق و سيستماتيك از آن ها در فرمت ها و قالب هاي جذاب و متناسب با فناوري هاي اطلاعاتي و به زبان هاي زنده دنيا مي توان مخاطبان بسياري را جلب كرد.