ايران دكل حفاري ساخت

گامي استراتژيك براي افزايش توليد نفت
طاهره ساعدي
محققان ايراني پس از ٦ سال تلاش و مطالعه به فناوري ساخت دكل هاي حفاري نفتي دست پيدا كردند. مهندس علي اخوان، مدير بخش مهندسي پروژه، ضمن اعلام اين مطلب مي گويد: با ساخت دكل حفاري كه جزو فناوري هاي «هاي تك» به شمار مي آيد، ما در زمره معدود كشورهاي سازنده اين تجهيزات قرار گرفتيم. عضو هيئت علمي جهاد دانشگاهي دانشگاه علم و صنعت، با اشاره به نياز كشور به ٤٠ دكل حفاري جديد در ٥ سال آينده و قدمت بالاي ٥٠ دكل حفاري فعال در كشور مي گويد: براي حفظ و ارتقاي جايگاه خود در اوپك ناچاريم توانايي بهره برداري از ذخاير نفتي مان را افزايش دهيم. ساخت دكل مهم ترين عاملي است كه مي تواند در اين راستا به ما كمك كند. از سوي ديگر اين موفقيت مي تواند باعث كاهش وابستگي و خنثي شدن فشارهاي سياسي بين المللي بر استراتژيك ترين صنعت ما يعني نفت شود. مجموعه يك دكل نفت داراي ابعادي حدود ٧٠ در ١٠٠ متر است و ارتفاع دكل تقريبا به ٤٧ متر مي رسد، دستيابي به فناوري ساخت اين دكل ها نياز به مطالعات و تحقيقات شبانه روزي داشته است كه پژوهشگران ما در كنسرسيومي متشكل از مجتمع فجر شيراز وابسته به وزارت دفاع، جهاد دانشگاهي و شركتي وابسته به بنياد مستضعفان به اين موفقيت، نايل آمده اند.
مهندس علي اخوان، كارشناس ارشد برق و كنترل و مدير بخش مهندسي پروژه مي گويد: از دكل هاي حفاري براي حفر چاه هاي اكتشافي و توصيفي و بهره برداري از ذخاير نفت و گاز در دريا و خشكي استفاده مي شود.وي مي گويد: بيش از ٩٠ درصد عمليات حفاري در كشور زيرنظر شركت ملي حفاري است كه زير مجموعه شركت ملي نفت ايران مي باشد.در حال حاضر ٥٣ دكل حفاري فعال در خشكي و دريا در ايران تحت پوشش شركت ملي حفاري موجود است كه ٣ دكل در دريا و ٥٠دكل در خشكي فعاليت مي كند. اين دكل ها به ويژه تمام دكل هاي خشكي ساخت شركت هاي آمريكايي و كانادايي است و طي ٢٠ سال اخير هيچ دكل حفاري جديدي خريداري نشده و چند دكل اضافه شده به سيستم، صرفا حالت بازسازي داشته است.وي مي افزايد: بخش خصوصي شريك در پروژه هاي حفاري به خريد دكل هايي از چين اقدام كرده كه كيفيت آن در مقايسه با دكل هاي آمريكايي و كانادايي بسيار پايين است.وي در پاسخ به اين سوال كه چه عواملي باعث ايجاد انگيزه در انجام مطالعات به منظور دستيابي به فناوري دشوار دكل حفاري شد، مي گويد: سهميه صادرات نفت هر كشور از جمله ايران در اوپك براساس توانايي بهره برداري از ذخاير نفتي اش مشخص و تعيين مي شود.از سوي ديگر حفاري براي كشف ذخاير نفتي ارتباط مستقيمي با افزايش توانايي بهره برداري از اين ذخاير دارد. بنابراين دستيابي به فناوري ساخت و توسعه دكل هاي حفاري، امري بسيار ضروري و اجتناب ناپذير در كسب جايگاه بهتر در اوپك است.
در همين راستا طبق برآوردهاي انجام شده و بنا به اظهارات مديران وزارت نفت، كشور ما به حدود ١٠٠ دكل حفاري طي ٥سال آينده نياز دارد. درحال حاضر با احتساب دكل هاي موجود در بخش خصوصي، حدود ٦٠ دكل حفاري در كشور وجود دارد. بنابراين كشورنياز به ٤٠ دكل ديگر دارد. چرا كه به دليل ارتقاي جايگاه و حفظ سهميه در اوپك، افزايش توانايي حفاري چاه هاي نفت ضروري است.
به گفته مهندس اخوان، براي ساخت ٤٠ دكل حفاري نياز به حدود يك ميليارد دلار ارز است. قيمت دكل هاي حفاري با توجه به مشخصات فني و تجهيزات جانبي و كيفيت متفاوت است و به طور كلي حدود ٢٥ تا٣٠ ميليون دلار براي خريد دكل هاي آمريكايي و كانادايي و حدود ١٥ ميليون دلار براي دكل هاي چيني با حداقل تجهيزات بايد پرداخت شود. در حال حاضر علاوه بر نياز به ٤٠ دكل حفاري جديد با قيمت كلي يك ميليارد دلار، با ٥٠ دكل حفاري قديمي در داخل روبه رو هستيم كه بعضي از آن ها داراي عمري بيش از ٤٠ سال است.
در حالي كه عمر مفيد دكل هاي حفاري تنها ٢٠سال است كه آخرين دكل حفاري خريداري شده در ايران، عمري معادل ٢٠ سال دارد. بنابراين بسياري از اين دكل ها هم نياز به بازسازي دارد كه هزينه بازسازي آن ها گاه ٣٠ تا ٤٠ درصد قيمت اصلي را شامل مي شود. تمامي اين مسائل و مشكلات باعث شد كه ما با تلاش شبانه روزي به منظور دستيابي به فناوري ساخت و طراحي تجهيزات و دكل حفاري وارد عمل شويم.
به گفته مدير بخش مهندسي پروژه ساخت دكل هاي حفاري، از سال ١٣٨٠ بحث طراحي و ساخت تجهيزات دكل هاي حفاري شروع شد كه ابتدا براي انجام مطالعات امكان سنجي پروژه، كليه هزينه ها را تيم تحقيقاتي تامين مي كرد ولي بعدا طي قراردادهايي كه با وزارت نفت بستيم، توانستيم هزينه پروژه هاي بعدي را تامين كنيم.
مهندس اخوان مي گويد: ما تا قبل از سال ١٣٨٦ تجهيزات دكل حفاري را ساختيم و اكنون با تشكيل كنسرسيوم به مرحله اي رسيده ايم كه مي توانيم يك دكل را با تجهيزات ساخت خودمان سرهم كنيم.
وي در پاسخ به اين پرسش كه آيا براي ساخت يك دكل حفاري بايد تمام تجهيزات آن توسط تيم تحقيقاتي ساخته شود، مي گويد: هيچ شركت سازنده دكل هاي حفاري در جهان، تمامي قطعات را به طور كامل نمي سازد؛ حتي بزرگ ترين شركت هاي سازنده دكل نيز فقط قطعات كليدي را مي سازند. در دكل حفاري تجهيزات بسيار زيادي وجود دارد از جمله ديزل ژنراتور، انواع ابزار درون چاهي و وسايل ديگر كه به هيچ وجه نيازي نيست كه با صرف هزينه هاي بالا تمام آن ها را بسازيم.
به عنوان نمونه ديزل ژنراتور را يك شركت در دنيا توليد مي كند و نيازي نيست ما خود آن را بسازيم. اصولا دكل سازان در دنيا كار مهندسي سيستم را انجام مي دهند؛ به عبارت ديگر با ساخت پازل ها و قطعات مختلف دكل، توانايي خود را در كنار هم چيدن اين قطعات به اثبات مي رسانند. بنابراين ما نيز در حال حاضر ٣٥ تا ٤٠ درصد تجهيزات و قطعات اصلي و كليدي را طراحي مي كنيم و مي سازيم و بقيه را يا از طريق شركت هاي سازنده داخلي يا خارجي تامين مي كنيم كه اميدواريم با حمايت وزارت نفت توان ساخت را افزايش دهيم.وي در ادامه تصريح مي كند: اين تجهيزات از كيفيت و قيمت هاي بسيار مناسبي برخوردار است. هم اكنون در دكل هاي حفاري ٨٠ فتح، ٨١ فتح، ٤٣ فتح و ٧٨ فتح و ٨٦ فتح از تجهيزات ساخته شده با فناوري داخلي استفاده شده است.
دكل حفاري مجموعه اي از تجهيزاتي است كه در كنار هم در يك سايت قرار مي گيرد و ساختار دكل را تشكيل مي دهد. مهندس اخوان، ضمن اشاره به اين موضوع مي گويد: ابعاد كل اين مجموعه حدود ٧٠ در ١٠٠ متر است كه خود سيستم دكل حفاري، برق، كنترل ، سيستم تصفيه و كانكت هاي اقامتي در اين فضا قرار مي گيرد ٢ قطعه مهم، «مت» و «ساب استراكچر» مي باشد كه در ابعادي حدود ١٠ در ١٠ متر روي مركز چاه قرار مي گيرد.
ارتفاع دكلي كه روي اين بخش جا مي گيرد، بستگي به قدرت آن دارد ولي اغلب در دكل هايي كه با قدرت ٢ هزار اسب بخار ساخته مي شود، ارتفاع حدود ٤٧ متر است. اين نوع دكل قدرت حفر چاه تا عمق حداكثر ٧ هزار متر را دارد.وي توضيح مي دهد، چاه هاي اكتشافي براي شناسايي و ارزيابي مخازن نفت حفر مي شود نه بهره برداري از ذخاير؛ بنابراين تا اعماق زيادي حفر مي شود. اما چاه هايي كه براي بهره برداري از ذخاير حفر مي شود داراي عمق كمتري است. به گفته مدير بخش مهندسي پروژه، عمق چاه هاي نفتي در شرايط مختلف در كشور ما متفاوت است اما در مخزن بزرگ اهواز اين عمق حدود ٣ تا ٤ هزار متر است. چاه نفت مانند يك مخروط برعكس است كه قاعده آن در سطح زمين قطري حدود ٣٠ اينچ دارد واين ميزان در قسمت روي مخزن نفت به ١٢ اينچ يعني به حداقل قطر خود مي رسد.
علت مخروطي شكل بودن چاه نفت آن است كه ديواره سازي چاه به خوبي صورت بگيرد تا بتوان از داخل لوله هاي اوليه جاسازي شده در اين چاه، لوله هايي با قطرهاي كمتر عبور داد و به مخزن نفت رسيد.
هزينه دكل ساخته شده تيم محققان ايراني، نسبت به قيمت دكل هاي آمريكايي و كانادايي بسيار پايين تر است. وي با اشاره به اين مسئله تاكيد مي كند: طراحي و ساخت دكل حفاري توسط پژوهشگران ايراني با هدف كاهش فشارهاي بين المللي روي استراتژيك ترين صنعت كشور ما يعني نفت انجام شده است. در واقع ساخت دكل حفاري براي كشور داراي اهميت استراتژيك است.
مهندس اخوان مي گويد: حدود ٢٠ ماه است كه مناقصه قراردادهاي تامين و ساخت دكل هاي حفاري در شركت ملي نفت ايران در حال برگزاري است كه هنوز هيچ كدام منجر به عقد قرارداد نشده و اين مسئله باعث نارضايتي محققان پروژه شده است.
علاوه بر اين كارفرما (شركت ملي نفت ايران) در مقايسه با شركت هاي خارجي وقت كمتري به شركت ايراني براي انجام پروژه ساخت دكل مي دهد؛ اين در حالي است كه اشكالات موجود در سيستم باعث فرصت سوزي مي شود.
همچنين وجود قوانين و ضوابط سخت گمركي براي واردات كالاهاي مصرفي، نبود تسهيلات بانكي در پروژه ها، ابهام در آيين نامه مناقصات و مهم تر از همه بي اعتمادي به سازنده داخلي از جمله مشكلاتي است كه نه تنها ما بلكه همه سازندگان داخلي را رنج مي دهد.
عضو هيئت علمي جهاد دانشگاهي دانشگاه علم و صنعت مي گويد: كارفرما بايد به سازنده داخلي اعتماد داشته باشد و براي كاهش هزينه ها در اجراي پروژه ها تسهيلات گمركي و بانكي در اختيار آن ها قرار دهد.
به گفته مهندس اخوان، اگر دولت انتظار رشد اقتصادي پيش بيني شده در چشم انداز ٢٠ ساله را دارد، حتما بايد امتيازاتي را به سازنده ها و محققان داخلي اعطا كند كه به طور حتم از يارانه هايي كه در بخش كالاهاي عمومي به كشور هزينه مي كند، مهم تر است.
وي مي گويد: هزينه تمام تحقيقات انجام شده توسط تيم تامين شده است و با تلاش شبانه روزي از طريق مهندسي معكوس و توانمندي و خلاقيت پژوهشگران داخلي به فناوري ساخت اين دكل ها دست پيدا كرده ايم.