به روز رساني وب سايت هاي دولتي ؛ابلاغيه رياست جمهوري اجرايي نشد

حميد ضيايي پرور
وب سايت هاي دولتي كه بايد نقش درگاه دولت الكترونيك را در ايران ايفا كنند هنوز در ساده ترين ماموريت خود يعني به روزرساني و به هنگام بودن در جا مي زنند. اين وب سايت ها در خوش بينانه ترين حالت نقش يك آرشيو اينترنتي براي مراجعه كنندگان را ايفا مي كنند و به همين علت اجراي مصوبه هيئت دولت در زمينه پياده سازي پروژه دولت الكترونيك و ارائه خدمات الكترونيك به مردم از طريق اينترنت با ترديد و ابهام مواجه شده است و هيچ نظارتي از سوي دستگاه هاي متولي فناوري اطلاعات كشور بر اين موضوع صورت نمي گيرد.

اين ٦٠ درصد ناقابل
مديرعامل ايرنا در مراسم شروع به كار پايگاه اطلاع رساني نمايشگاه بين المللي مشهد با استناد به نتايج يك بررسي در كشور اعلام كرد: ٦٠ درصد پايگاه هاي اطلاع رساني دستگاه ها، وزارت خانه ها، سازمان ها و نهادهاي مختلف به روز نمي شود. به گفته سيد جلال فياضي اين خود آفتي بزرگ و جدي براي اين پايگاه هاي اطلاع رساني است كه نقش واسطي را براي انتقال اطلاعات از اين بخش ها به مردم ايفا مي كنند.
دولت الكترونيك
سال هاست كه صحبت از اجراي طرح دولت الكترونيك در ايران مي شود اما مردم عملا چيز ملموسي در اين زمينه مشاهده نكرده اند، جز ثبت نام اجباري كنكور از طريق اينترنت و متداول شدن كارت هوشمند سوخت و استفاده از خودپردازهاي بانكي.
در بقيه موارد يا كارها در حال انجام است و يا آن قدر نقص دارد كه مردم ترجيح مي دهند از روال سنتي براي دريافت خدمات از دستگاه هاي دولتي اقدام كنند.كارمندان دولتي نيز عادت كرده اند كه مردم را پشت در اتاق هاي خود به صف كنند.
يك نمونه جالب
در تابستان امسال قبض گاز منزل مسكوني ما دچار يك اشكال در مبلغ پرداختي شده و 470 هزار تومان ما را بدهكار كرد ، بعد از ورود به سايت شركت ملي گاز و درج شماره اشتراك و شناسه قبض متوجه شدم كه اين عدد غير طبيعي بر اثر پرش يك عدد هزارگان در كنتور رخ داده ، موضوع را به شركت گاز اطلاع دادم آنها هم انصاف رسيدگي كردند كنتور عوض شد ولي قبض اصلاح نشد و از همان زمان تا كنون در قبض آن بدهي منظور مي شود و مرتبا اخطاريه براي ما مي آيد وقتي براي بار سوم با شركت گاز منطقه تماس گرفتم كه چرا قبض اصلاح نشده ، او از من خواست حضورا به شركت گاز مراجعه كنم ، در حالي كه چنين مشكل واضحي از طريق تلفن هم قابل بررسي و حل بود و حتي من شخصا به پرونده اشتراكمان بر روي اينترنت دسترسي دارم . در واقع كارمندان ما عادت دارند كه حضورا به مردم پاسخ بدهند و پاسخ دادن به مردم از طريق شبكه هاي الكترونيك را وظيفه خود نمي دانند اين يك نمونه از خروار است كه هر روزه مردم با آن دست به گريبان هستند ، آن وقت گله مي كنيم چرا ترافيك داريم ، چرا الودگي هوا داريم و چرا كار مردم از ادارات ناراضي هستند ؟
مصوبه شوراي عالي اداري
شوراي عالي اداري در نود و سومين جلسه مورخ ١٥/٤/١٣٨١ بنا به پيشنهاد سازمان مديريت و برنامه ريزي كشور براي تحقق اهداف قانون برنامه سوم توسعه، به منظور دستيابي به اطلاعات دقيق و به هنگام در بخش هاي مختلف اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي از طريق اتوماسيون فعاليت ها، تسريع در اجراي امور، بهبود ارائه خدمات به مردم با حداكثر نظم و دقت و افزايش كيفيت تصميم گيري در سطوح مختلف و ارائه خدمات غير حضوري، همچنين كاهش هزينه ها، افزايش كارآيي و اثربخشي در بخش هاي مختلف، ايجاد گردش سريع و صحيح اطلاعات بين دستگاه هاي اجرايي و در راستاي تحقق دولت الكترونيكي موارد ذيل را تصويب كرد:اتوماسيون فعاليت هاي اختصاصي، اتوماسيون فعاليت هاي عمومي، فراگير كردن بهره گيري از شماره ملي و كد پستي، ايجاد واحد مسئول فناوري اطلاعات، آموزش كاركنان دولت در زمينه فناوري اطلاعات، ايجاد امكانات و تسهيلات زيربنايي، فراهم كردن زيربناي حقوقي. اما اين كه اين تصميمات تا چه حد اجرا شده، قابل تامل و بررسي است.
ابلاغيه خدمات الكترونيك
اگرچه مصوبه اجراي طرح دولت الكترونيك مربوط به سال ١٣٨١ است و انتظار مي رفت پس از گذشت ٥ سال موضوع دولت الكترونيك در ايران جامه عمل بپوشد، اما سرانجام زور بنزين باعث شد تا دولت به فكر اجراي مصوبه دولت الكترونيك بيفتد و مصوبه اي فوريتي را ابلاغ كند. در تاريخ ٣١/٤/٨٦ نمايندگان ويژه رئيس جمهور در اجراي تبصره ١٣ قانون بودجه سال ١٣٨٦ چنين تصويب كردند كه همه دستگاه هاي اجرايي دولتي و غير دولتي، موظفند تا پايان شهريور ماه ١٣٨٦ تمامي خدمات خود را در جايگاه اينترنتي ( وب سايت) به طور كامل ( شامل فرم ها، فرآيندها، شرايط، آدرس ها، تعرفه هاي خدمات، نحوه دسترسي و غيره) توصيف، اطلاع رساني، و به روزرساني كنند و تا پايان آبان ماه ١٣٨٦ حداقل ٢٠ درصد از خدمات خود را به صورت تعاملي ( قابليت ردگيري) و تا پايان اسفند ماه ١٣٨٦ حداقل ٥ درصد از خدمات خود را به صورت تراكنشي و داراي قابليت اجراي «درخواست و دريافت خدمات در فضاي الكترونيكي» به متقاضيان ارائه كنند.
بر اساس اين تصميم و به منظور كاهش تقاضاي سفر، وزارت كشور موظف است با همكاري دبيرخانه شوراي عالي فناوري اطلاعات نسبت به اجراي طرح كارت هوشمند ملي با رويكرد صدور مجوز فعاليت اپراتورهاي كارت هوشمند ملي اقدام كند، كليه دستگاه هاي اجرايي با رويكرد خريد خدمات از اپراتورهاي ياد شده موظفند امكان استفاده از كارت هوشمند ملي در ارائه خدمات الكترونيكي به مردم را فراهم كنند. در اين راستا وزارت ارتباطات و فناوري اطلاعات موظف است زير ساخت هاي لازم را تامين كند.
همان طور كه ملاحظه مي شود دستورالعمل مذكور شامل ٣ بخش به روزرساني، تعاملي و تراكنشي است و فرصت هاي تعيين شده نيز كاملا دقيق است. اما آيا واقعا اين تصميمات اجرا شده است يا خير، كه مي توان با توجه به سخنان مديرعامل ايرنا گفت كه هنوز بخش اول اين مصوبه در مورد به روزرساني وب سايت ها كه ضرب الاجل آن پايان شهريور ماه ١٣٨٦ تعيين شده بود، اجرا نشده است، چه رسد به ساير بخش هاي آن.البته در مصوبه مشخص نشده است كه ضمانت اجراي اين تصميم چيست؟ كما اين كه در مصوبه شوراي عالي اداري مصوب سال ١٣٨١ نيز ضمانت اجرايي وجود نداشت.
آيين نامه جديد روابط عمومي ها
يكي از مواردي كه در زمينه به روز رساني وب سايتهاي دستگاههاي دولتي مطرح است مسوول مستقيم به روز رساني سايت است تا كنون چنين متداول بوده كه بخش هاي انفورماتيك يا فناوري اطلاعات اين كار را انجام مي داده اند در حالي اين موضوع يك از وظايف اصلي روابط عمومي ها است و به خصوص با توجه به مرسوم شدن روابط عمومي الكترونيك در سازمانها ، به روز رساني وب سايت و اداره ساير ابزارها و تجهيزات الكترونيكي سازمانها بر عهده روابط عمومي است . دولت نيز با درك اين موضوع در تير ماه امسال و تقريبا همزمان با مصوبه خدمات الكترونيك ؛ آيين نامه جديد روابط عمومي ها را نيز تصويب كرده و به همه دستگا هها ابلاغ كرد ، بر طبق اين آيين نامه ، مسووليت اداره و به روزرساني پايگاه هاي اطلاع رساني بر عهده روابط عمومي ها قرار گرفته است . اما بررسي هاي گزارشگر خراسان نشان مي دهد كه اين مصوبه حتي به بسياري از سازمانها ابلاغ نشده و يا اگر هم ابلاغ شده هيچ اقدامي در جهت اجراي آن صورت نگرفته است و اكثريت قريب به اتفاق روابط عمومي ها دستگاههاي دولتي حتي از آيين نامه جديد روابط عمومي ها بي اطلاع هستند .
اهميت محتوا در وب سايت
محتوا مهم ترين عنصر يك وب سايت است، هر چقدر هم يك سايت زيبا طراحي شده باشد اگر محتواي كافي، عميق و به روز در آن وجود نداشته باشد. مخاطب نخواهد داشت. مردم بايد بتوانند اطلاعات مورد نياز خود را در زمان هاي مختلف به خصوص مواقع اضطراري و بحراني مانند توفان، زلزله، سيل، برف و يخبندان از وب سايت هاي دستگاه ها دريافت كنند اما متاسفانه اين وب سايت ها درست در مواقع بحراني از كار مي افتد و همه چيز به فراموشي سپرده مي شود. وب سايت هاي دستگاه هاي دولتي بيشتر يك آرشيو اطلاعات است كه به درد گزارش كار دادن به مقامات بالاتر در دوره هاي زماني مشخص مي خورد. اين وب سايت ها معمولا با تاخير به روز مي شود و هيچ تلاشي براي ايجاد رقابت در دستگاه هاي دولتي براي توليد محتوا و به روزرساني آن صورت نمي گيرد.
ضربه به دانشگاه ها
با اين كه دانشگاه ها از جمله مراكزي هستند كه بايد در زمينه توليد محتوا و به روزرساني آن پيشگام باشند اما دانشگاه هاي ايران دراين زمينه دست كمي از دستگاه هاي دولتي ما ندارند، بر اساس اعلام گروه پژوهشي سنجه هاي مجازي(CSIC)- يكي از بزرگ ترين سازمان هاي عمومي پژوهشي اسپانيا و مركز اطلاعات و مدارك علمي وابسته به شوراي پژوهش ملي اسپانيا(CINDOC)- بالاترين رتبه وب سايت هاي دانشگاهي ايران متعلق به وب سايت دانشگاه تهران با رتبه ٤٤٧١ در بين دانشگاه هاي جهان است.وقتي وضعيت وب سايت گل سرسبد دانشگاه هاي ايران چنين باشد مي توان وضعيت وب سايت ساير دانشگاه ها را حدس زد؛ مثلا دانشگاه صنعتي شريف رتبه ٦٥٦٣، دانشگاه صنعتي اميركبير ٨١٥٣ و دانشگاه تربيت مدرس رتبه ٧٣٨٢ را كسب كرده اند.تنها مورد اميدبخش كسب رتبه ١٢٤ توسط وب سايت پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمي ايران است كه جايگاه ٩٢ را در منطقه از آن خود كرده و البته اين وب سايت اصولا كارش در ارتباط با اطلاع رساني است.ممكن است به نظر برسد كه رتبه بندي وب سايت دانشگاه ها ارتباطي با كيفيت آموزش و جايگاه آكادميك دانشگاه ها ندارد. اين تصور اشتباه از آن جا ناشي مي شود كه در سيستم هاي اطلاع رساني سنتي اساسا اصل بر محرمانه نگه داشتن نتايج تحقيقات و برنامه هاي آموزشي و تحقيقاتي بوده است ولي در سيستم هاي نوين اصل بر انتشار نتايج تحقيقات و برنامه هاي آموزشي است.به تازگي موسسه اطلاعات علمي ISI يكي از ملاك هاي پذيرش مقالات را انتشار نسخه آنلاين و فول تكست مقاله ها روي وب سايت نشريات علمي و ارائه مستندات آن ذكر كرده است.
شاخص هاي دولت الكترونيك
طبق تازه ترين مطالعات محققان دانشگاه براون آمريكا، ايران در بين ١٩٨ كشور جهان در سال ٢٠٠٧ توانست جايگاه ٩٥ را از نظر شاخص هاي دولت الكترونيك به دست آورد. بر اساس اين گزارش كه در سايت اين دانشگاه به آدرس www.brown.edu منتشر شده است، كشورهاي آسيايي با كسب ٣ رتبه اول رده بندي دولت هاي الكترونيك جهان، بار ديگر يكه تاز اين عرصه شدند.
گزارش خراسان به نقل از اين سايت حاكي است، كره جنوبي كه در سال ٢٠٠٦ رتبه ٨٦ را كسب كرده بود، توانست در سال ٢٠٠٧ رتبه نخست را به خود اختصاص دهد. كشورهاي تايوان، سنگاپور، آمريكا و كانادا نيز به ترتيب در رتبه هاي دوم تا پنجم قرار گرفتند. كار بررسي دولت هاي الكترونيك از سال ٢٠٠١ ميلادي توسط اين دانشگاه آغاز شده است.
در بررسي هاي منتشر شده امسال يك هزار و ٧٨٢ پايگاه اينترنتي دولت هاي ١٩٨ كشور جهان مورد بررسي قرار گرفته است. سايت هاي گوناگوني هم چون سايت هاي قضايي، وزارت خانه ها، سازمان هاي دولتي، وزارت بهداشت، آموزش و پرورش، وزارت امور خارجه، وزارت كشور، وزارت دارايي و امور مالي در اين بررسي ارزيابي شد. رتبه ايران نيز در سال ٢٠٠١ بيست و سوم، در سال ٢٠٠٢ سي و سوم، در سال ٢٠٠٤ بيست و سوم، در سال ٢٠٠٥ سيزدهم بود و در سال ٢٠٠٦ جايگاه ١٠٢ جهان را به دست آورد كه اين رقم در سال ٢٠٠٧ به ٩٥ رسيده است.چندي پيش واحد اطلاعات اقتصادي اكونوميست نيز گزارشي در زمينه آمادگي ديجيتالي منتشر كرد كه بر اساس آن ايران در بين ٦٩ كشور مورد بررسي در جهان در رده آخر آمادگي ديجيتالي قرار گرفته بود.
كل محتواي وب فارسي
تازه ترين آمار هاي منتشره از سوي دكتر شهشهاني مسول ثبت دامنه دات آي آر در ايران و استاد دانشگاه صنعتي شريف حاكي از ثبت حدود 161 هزار دامنه وب سايتهاي ايراني در ايترنت است كه اين آمار به تفكيك عبارت است از :75 هزار دامنه دات آي آر ، 65 هزار دامنه دات كام ، 9 هزار دامنه دات نت ، 6 هزار دامنه او آر جي ، 5 هزار دامنه اينفو و 1000 دامنه بيز .البته تمام اين دامنه داراي وب سايت فعال نبوده و برآورد مي شود يك سوم اين دامنه ها داراي وب سايت فعال بوده باشد .
از سوي ديگر نتايج يك تحقيق علمي در مركز تحقيقات مخابرات ايران نشان مي دهد كه از حدود 8 ميليون صفحه موجود در دامنه IR حدود 6 ميليون آن، مربوط به سايت‌هاي خبري است. لذا محتواي مناسب به جز خبر، تنها حدود 2 ميليون صفحه است كه در مقابل بيشتر كشورها كه بيش از 100 ميليون صفحه دارند، رقم بسيار كمي مي‌باشد (به‌ عنوان مثال، دولت الكترونيكي كره جنوبي، شامل بيش از 108 ميليون صفحه است)
بر اساس اين تحقيق سايت‌هاي دولتي تنها حدود 9% يعني حدود 180 هزار صفحه را شامل مي‌شود كه نسبت به ساير كشورها رقم بسيار كمي است.
ديگر نتايج بارز اين تحقيق عبارتند از: كم بودن حجم محتواي فارسي وب در مقايسه با ساير كشورها (نسبت 10%) ، نياز به يك مركز داده اينترنتي در كشور (73% سايت ها در خارج از كشور هستند)، نياز به موتور‌هاي جستجوي بومي (محتوا بيشتر از كدينگ هاي عربي استفاده كرده است) ، كم بودن سرويس هاي دولت الكترنيك (جستجو و امنيت) .
اين تحقيق تصوير نسبتا واقعي از وضعيت محتواي توليدي وب سايتهاي ايراني ( با گرايش دولت الكترونيكي ) را نشان مي دهد . وضعيت وب ايراني در بخش دات كام و ساير دامنه ها نيز كما بيش شبيه همين تحقيق است .
بر اساس آمار ديگري كه توسط انجمن فناوري اطلاعات جوانان كشور تهيه شده از آنجايي كه تعداد كل صفحات موجود در وب بيش از 8 ميليارد است و تعداد صفحات موجود فارسي در وب حدود 8 ميليون است ، اين نشان مي‌‏دهد كه سهم صفحات فارسي از وب يك‌‏صدم درصد است كه اين رقم بسيار كمي است 44درصد از موضوعات مورد علاقه جوانان در اينترنت را سرگرمي، 32 درصد علمي، 11 درصد هنري فرهنگي، 6 درصد ورزشي و 4 درصد را موضوعات سياسي تشكيل مي‌‏دهد.
نمونه هايي از به روز نبودن وب سايتهاي دولتي
‬در يك بررسي از پرتال ها و وب سايتها اصلي دستگاه هاي دولتي كه توسط گزارشگر گروه دانش و فناوري روزنامه خراسان در ساع ت 11 بامداد روز گذشته شنبه 22 دي ماه 1386 انجام شد و صفحه اول اين وب سايتها مورد بررسي قرار گرفت نتايج زير به دست آمد :
سايت وزارت تعاون به آدرس http://www.icm.ir به روز شده در تاريخ 28 /9/86
سايت قوه قضاييه به آدرس http://www.iranjudiciary.org ، به روز شده در تاريخ 27/9/86
سايت وزارت نيرو به آدرس http://www.moe.org.ir ؛ به روز شده در تاريخ 1/10/85
سايت وزارت اقتصاد به آدرس http://www.mefa.ir ، به روز شده در تاريخ 2 /10/86
سايت وزارت جهادكشاورزي به آدرس http://www.maj.ir ، به روز شده در تاريخ 16/10/86
سايت وزارت بازرگاني به آدرس http://www.moc.gov.ir ، به روز شده در تاريخ 15/10/86
سايت وزارت كار و امور اجتماعي به آدرس http://www.irimlsa.ir ، به روز شده در تاريخ 16/10/86
سايت وزارت نفت به آدرس http://www.nioc.org ، به روز شده در تاريخ 15 /10/86
سايت رياست جمهوري به آدرس http://www.president.ir ، به روز شده در تاريخ 21/10/86
سايت وزارت علوم ، تحقيقات و فناوري به آدرس http://www.msrt.ir ، به روز شده در تاريخ 20/10/86
سايت وزارت صنايع و معادن به آدرسhttp://www.mim.gov.ir ، به روز شده در تاريخ 20/10/86
سايت وزارت كشور به آدرس http://www.moi.ir ، به روز شده در تاريخ 22 /10/86
سايت وزارت راه و ترابري به آدرس http://www.mrt.ir به روز شده در تاريخ 12 /10/86
سايت وزارت ارتباطات و فناوري اطلاعات به آدرسhttp://www.ict.gov.ir ، به روز شده در تاريخ 22 /10/86
سايت وزارت آموزش و پرورش به آدرس http://www.medu.ir بالا نيامد
سايت وزارت امور خارجه به آدرس http://www.mfa.gov.ir بالا نيامد
سايت وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي به آدرسhttp://www.ershad.gov.ir بالا نيامد
جمع بندي نهايي
به روز رساني وب سايت هاي دستگاه هاي دولتي ضرورتي اجتناب ناپذير در راستاي طرح دولت الكترونيك است، يك بررسي ساده در ميان ١٧ وب سايت دولتي نشان داد كه از ميان سايت هاي مذكور تنها ٢ وب سايت به معناي واقعي به روز بودند و اطلاعات آنلاين به مردم ارائه و بقيه نقشي در حد يك آرشيو اينترنتي را ايفا مي كردند. جالب ترين يافته اين بررسي آن بود كه وب سايت ٣ دستگاه دولتي اصلا بالا نيامد.
اين در حالي بود كه خبرنگار خراسان با اينترنت پرسرعت اين سايت ها را بررسي كرد.نكته مهم تر اين است كه بسياري از مردم در مواقع اضطراري به وب سايت ها مراجعه مي كنند تا آخرين اطلاعات را به دست آورند مثلا سايت نمايشگاه كتاب بايد در ايام نمايشگاه به روز باشد كه اين اتفاق در مورد نمايشگاه كتاب امسال نيفتاد، يا سايت مركز ملي اقيانوس شناسي بايد در ايام توفان گونو به روز مي شد كه در همان ايام آخرين اطلاعات سايت مربوط به يك ماه قبل بود، يا سايت فرودگاه هاي كشور يا سازمان هواپيمايي كشوري بايد در ايام برف لحظه به لحظه آپ ديت شود و حتي اطلاعات روز قبل يا چند ساعت قبل به درد مسافري كه به دنبال اطلاع از لغو يا برقراري پروازهاست، نمي خورد.
نتيجه اين كه كشورهايي مثل كره جنوبي توانسته اند در زمينه دولت الكترونيك كشورهايي مثل آمريكا و اروپا را پشت سر بگذراند و اول شوند اما ما هنوز در به روزرساني وب سايت ها و پرتال هاي دولتي خود در گام اول در جا مي زنيم!روزنامه خراسان پيشنهاد مي دهد به دستور رئيس جمهور، شوراي عالي اطلاع رساني ماموريت بايد بر حسن اجراي مصوبه شماره ٦٨٠٨٤/ ت ٣٧٤٥٦ مورخ ٣١/٤/٨٦ نظارت و تدابير لازم را براي ارائه خدمات الكترونيك به مردم اتخاذ كند.