مديريت بحران در ايران و بي توجهي به فناوري هاي ارتباطي

حميد ضيايي پرور
براساس آمار موجود، ايران در بين سال هاي ١٩٩٤ تا ٢٠٠٣ ميلادي از نظر تعداد آسيب ديدگان از بلاياي طبيعي، پس از كشورهاي چين و هند در مقام سوم جهان قرار داشته است؛ همين امر ضرورت به كارگيري فناوري هاي اطلاعاتي و ارتباطي نظير سيستم هاي ماهواره اي و مخابراتي براي پيش بيني، پيشگيري، هشدار، مديريت بحران، امدادرساني، كنترل بحران، بازسازي و جبران خسارت هاي ناشي از اين رخدادها را جدي تر كرده است.

؛تعريف بحران و مديريت بحران
؛شرايط بحراني مي تواند به شكل هاي مختلفي بروز كند و از تغيير و تحولات گوناگوني ناشي شود. منشاء بحران مي تواند حمله ناگهاني، شروع جنگ، ناكامي اقتصادي در سطح وسيع، ساقط كردن يك هواپيما، غرق كردن يا توقيف يك كشتي و يا فجايع طبيعي و زيست محيطي چون نشت مقادير زيادي نفت خام در دريا باشد. بنابراين مي توان گفت ادبيات مديريت بحران بسيار گسترده است و از مواردي چون جنگ گرفته تا مديريت فجايع طبيعي مثل زلزله، سيل، آتشفشان، سونامي، برف و كولاك، سقوط بهمن، در راه ماندگي مسافران، طغيان رودخانه، لغزش يا نشست زمين را دربرمي گيرد.هدف اصلي مديريت بحران دستيابي به راه حلي رضايت بخش براي برطرف كردن شرايط غيرعادي به طريقي است كه منافع و ارزش هاي اساسي حفظ و تامين شود.
؛نقش اطلاعات در مديريت بحران
؛بحران ها موقعيت هايي هستند كه كنترل آن ها مستلزم پاسخ دهي ساعت به ساعت در برابر مردم و مقامات مي باشد چون بحران ها اغلب غيرمنتظره است، اطلاعات كافي درباره موضوع يافت نمي شود. چرا كه در اغلب موارد، اطلاعات مناسب و حاضر و آماده در مجموعه اي مرتب و طبقه بندي شده و مطابق با ويژگي هاي وضعيت بحراني در دسترس نيست. يك سامانه مديريت بحران بايد توانمندي هاي گوناگوني داشته باشد.به طور كلي مي توان فناوري هاي ارتباطي مورد استفاده در بحران ها را به ٤ دسته فناوري هاي راديويي، ماهواره اي، اينترنتي و مخابراتي تقسيم كرد. هر يك از اين فناوري ها، توانمندي هاي خاص خود را دارد و مي توان در شرايط مختلف آن ها را در قالب تركيبي استفاده كرد.
؛فناوري هاي مبتني بر راديو Telex Over Radio
؛سيستم TOR براي انتقال نوشتار از طريق راديو با فركانس بالا به كار مي رود. اين سيستم اجازه رد و بدل داده با سرعت پايين را مي دهد، اما اشكالات زيادي دارد كه باعث شده است سيستم PACTOR جايگزين اين فناوري شود.
(Packetised Telex Over Radio):PACTORسيستم PACTOR اجازه مي دهد تا اطلاعات را با كمترين اشكالات رد و بدل كنيم. در عين حال اين سيستم قدرت استفاده از ASCI را براي رد و بدل اطلاعات دارد. فناوري PACTOR نيز مانند فناوري TOR بر مبناي راديو با فركانس بالا (HF) طراحي شده است. اين سيستم نياز به يك مودم مخصوص دارد كه به راديو و رايانه متصل شده است و با استفاده از نرم افزارهاي مخصوصي مانند GLPLUS عمل مي كند. از مزاياي اين سيستم توانايي آن در دريافت اطلاعات از پايگاه هاي مجهز به TOR است.
؛فناوري هاي ماهواره اي
؛از مناسب ترين منابع تامين اطلاعات مورد نياز مديران بلايا مي توان از فناوري هاي فضايي نام برد. از جمله: ماهواره هاي سنجش از راه دور (مشاهده زمين)، ماهواره هاي هواشناسي، سيستم هاي ناوبري ماهواره اي و ماهواره هاي ارتباطي.ماهواره هاي سنجش از راه دور، توانايي خود را در تامين اطلاعات براي دامنه وسيعي از كاربردهاي هشدار بلايا از جمله ردگيري توفان ها، پايش خشكسالي، پايش سيل، پايش تغييرات كاربري زمين، پيش بيني خسارات احتمالي فوران آتشفشان ها، نشت نفت، آتش سوزي در جنگل ها و رشد بيابان ها (بيابان زايي) نشان داده و به اثبات رسانده است. تحقيقات اخير حتي توانمندي ها و پتانسيل اين سيستم ها را در پيش بيني زلزله نيز اثبات كرده است.اين اطلاعات به خصوص در تلفيق با اطلاعات زميني و ديگر اطلاعات در سيستم هاي اطلاعات جغرافيايي، براي تجزيه و تحليل شرايط پيچيده مفيدتر و كارآمدتر مي شود. ماهواره هاي ارتباطي در مراحل مختلف مديريت بلايا -قبل و بعد از حادثه- مورد استفاده مي باشد. براي مثال ارتباطات ماهواره اي به عنوان بخشي از سيستم هشدار سريع در زمان وقوع سونامي به كار گرفته مي شود بدين شكل كه ماهواره هاي ارتباطي اطلاعات زميني مرتبط با يك زمين لرزه را كه مي تواند باعث بروز امواج عظيم شود، انتقال مي دهد و با استفاده از اين اطلاعات مقامات مي توانند تصميم به تخليه يك منطقه بگيرند و با اين عمل از خسارات جاني احتمالي جلوگيري كنند.نقش و اهميت فناوري هاي ماهواره اي روند رو به رشدي در سال هاي اخير داشته، فناوري هاي ماهواره اي معمولا كم حجم و بسيار مطمئن است و بحران ها و سوانح نيز حداقل خسارات را به آن ها وارد مي آورد.
؛فناوري GMPCS
؛ اين فناوري مي تواند در يك لحظه به يك تا ٣٢٥ ماهواره متصل باشد و به مديران بحران توانايي برقراري ارتباط مطمئن، موثر و مقرون به صرفه را مي دهد كه مستقل از نوع بحران، مكان و موقعيت جغرافيايي پاسخگوي نيازهاست. اين سيستم ها مي توانند اطلاعات را با باند با پهناي كم (براي رد و بدل داده) تا باند با پهناي زياد (براي رد و بدل داده، تصوير و صدا) تبادل كنند.سيستم ماهواره اي موقعيت ياب يا جي پي اس GPS نيز مي تواند براي تعيين موقعيت جغرافيايي مخاطبان يا آسيب ديدگان مورد استفاده قرار گيرد. با گسترده شدن بهره برداري از اين سيستم در اتوبوس هاي بين شهري و كاميون ها اين امكان فراهم شده است كه اطلاعات دقيق تري در مواقع بحراني از مردم كسب شود.
؛خدمات ماهواره اي سيار
؛اين سيستم ها معمولا از خدمات ثابت ماهواره اي ارزان تر است، به راحتي قابل حمل مي باشد و در برابر بحران هايي كه سيستم هاي مخابراتي زميني را مختل مي كند، مقاوم است. اين سيستم براي رد و بدل داده و صدا بسيار مطمئن و ارزان است.اكنون معروف ترين و محبوب ترين سرويس از اين دست INMARSAT است كه هزينه استفاده از خدمات آن بين ٣ تا ٤٠ هزار دلار براي تاسيسات و ١ تا ١٣ دلار به ازاي هر دقيقه استفاده است.
؛اينترنت
؛اينترنت و خدمات پست الكترونيكي هزينه حداقل دارد و در عين حال بسيار موثر و سريع مي باشد، تجهيزات مورد نياز براي استفاده از آن ها نيز حداقل است ( يك رايانه مجهز به مودم و يك خط تلفن)، اينترنت تنها براي پاسخ سريع به بحران، كارآمد نيست بلكه مي تواند نقش عمده خود را در ديگر بخش هاي مديريت بحران مانند پيشگيري، كاهش ريسك ها و خطرات ايفا كند. بزرگ ترين مشكل اينترنت شايد وابستگي آن به زيرساخت مخابراتي است كه در صورت صدمه ديدن زيرساخت مخابراتي در يك بحران، عملا دسترسي به اينترنت نيز غيرممكن مي شود. همچنين وب سايت هاي دستگاه هاي مختلف اداري و سازمان هاي خدمات رساني مثل فرودگاه ها، سازمان هاي هواشناسي، سازمان راهداري، پليس، وزارت بهداشت، هلال احمر و ديگر سازمان هاي ذي ربط بايد در مواقع بحراني به روز باشد.
؛خطوط تلفن ثابت
؛خطوط تلفن ثابت هنوز هم بخش مهمي از توانايي ارتباطي و مخابراتي خانواده ها، بنگاه هاي تجاري و موسسه هاي دولتي را تشكيل مي دهد. شبكه هاي تلفن عمومي اعم از آنالوگ يا ديجيتالي به طور كلي در مقابل بحران ها مقاوم است. با اين حال مهم ترين ضعف اين شبكه ها آسيب ديدگي بر اثر قطع برق، خرابي تجهيزات و خسارت ديدن كابل هاي انتقال پيام مي باشد. امروزه اغلب شركت هاي ارائه كننده خدمات تلفني داراي سيستم هاي جامع مديريت مكالمات هستند. يكي از اين روش ها به نام call gapping مانع ورود مكالمات تلفني به شبكه مي شود. به عنوان مثال در اين مواقع فرد تماس گيرنده پيامي دريافت مي كند كه «دسترسي مقدور نيست بعدا شماره گيري كنيد». اين سيستم فقط به مكالماتي كه مجاز باشند، اجازه ورود به شبكه را مي دهد و طبيعي است كه در مواقع بحراني مديران بحران و دست اندركاران بيش از همه به ارتباطات و مخابرات نيازمند خواهند بود. بدين ترتيب حجم مكالمات ورودي به سيستم كنترل مي شود تا از فشار زياد به سيستم جلوگيري شود. سازمان هاي ارائه كننده خدمات تلفن بايد سيستم هايشان را در برابر قطع برق حفاظت كنند. سازمان هايي كه نگران قطع مكالماتشان در مواقع بحراني به دليل تخريب زير ساخت ها هستند، مي توانند به نصب خطوط مستقل تلفني از مسيرهاي مستقل اقدام كنند.
؛تلفن همراه
؛اگرچه تلفن هاي همراه از امواج راديويي به جاي سيم هاي مسي و فيبرهاي نوري استفاده مي كنند ولي از نظر عملكرد و كارآيي در زمان هاي بحراني وضعيتي مشابه با سيستم هاي تلفن ثابت دارند. در مورد اين كه شركت هاي ارائه كننده خدمات تلفن همراه تا چه اندازه قادرند دسترسي به سيستم و شبكه را در موقع اضطراري محدود و كنترل كنند تا فقط نيروهايي كه به اين سيستم ها احتياج بيشتري دارند بتوانند از آن ها استفاده كنند، ترديدهايي وجود دارد. ولي عرضه كنندگان اين خدمات اظهار مي كنند كه توانايي فني براي انجام اين كار وجود دارد و مي توانند دسترسي به سيستم را به گونه هاي مختلف كدگذاري و تعريف كنند و در مواقع بحراني اولويت استفاده را به كساني بدهند كه داراي كدهاي مربوطه مي باشند.
؛تجربه جهان
؛در كشور آلمان طرحي به نام DCF77 آغاز شده است كه در آن ميكروچيپ هايي حساس به امواج راديويي خاص درساعت هاي مچي، ديواري و از اين دست قرار مي گيرد، در صورت بروز بحران، مراكز مربوطه در سطح كشور شروع به ارسال امواج راديويي مي كنند كه باعث مي شود ميكروچيپ ها فعال شود و هشدار دريافت كند. در بررسي هاي انجام شده اين روش ارزان، مقرون به صرفه و سريع بوده و توانسته است تا ٨٠درصد در هشدار رساني موفق عمل كند. در آلمان به عنوان مكمل اين طرح، طرحي به نام POCSAG اجرا شده است كه از فناوري مشابه با مورد قبلي استفاده مي كند ولي امكان رد و بدل حجم اطلاعات بيشتري را مي دهد و علاوه بر ساعت هاي مچي در تلفن هاي همراه، رايانه هاي جيبي و پيجرها استفاده مي شود. اين فناوري اكنون در كل اروپا براي هشدار رساني عمومي در قالب طرح هشدار رساني همگاني جمعيت (Public Alerting of population) تحت بررسي است. در بسياري از كشورها سيستم هاي پيجينگ وابسته به تلفن نفوذ تقريبا ١٠٠ درصدي دارد. متاسفانه در حال حاضر در ايران هيچ سيستم پيجينگي كه نفوذ موثر و كافي داشته باشد، وجود ندارد، تنها در سال گذشته يك نهاد امدادرساني، طرحي به نام «فراخوان» را آغاز كرد كه يك سيستم پيجينگ وابسته به پيامك با نفوذ تقريبي ٥٠هزار عضو است.
؛وضعيت ايران
؛جمهوري اسلامي ايران كه به دليل شرايط اقليمي و جغرافيايي خاص خود از جمله كشورهاي خطرخيز دنيا محسوب مي شود، در دهه هاي اخير بر اثر وقوع بلاياي طبيعي، خسارات و هزينه هاي عظيم اقتصادي و اجتماعي را متحمل شده است.
زلزله بم با بيش از ٢٦ هزار كشته و تخريب ٨٠ درصد ساختمان هاي شهر در ١٢ثانيه نمونه اي از اين گونه بلايا مي باشد كه به دليل عمق فاجعه نمود جهاني داشت. براساس آمار موجود، ايران دربين سال هاي ١٩٩٤ تا ٢٠٠٣ ميلادي از نظر تعداد آسيب ديدگان از بلاياي طبيعي، پس از كشورهاي چين و هند در مقام سوم جهان قرار داشت. براساس مطالعات برنامه توسعه سازمان ملل متحد(UNDP) بين سال هاي ١٩٨٠ تا ٢٠٠٠ ميلادي به طور متوسط سالانه ١٣٠ ميليون نفر در سراسر جهان در معرض خطر زلزله قرار داشته اند كه در اين ميان ٣ كشور ايران، افغانستان و هند بالاترين آسيب پذيري نسبي را به خود اختصاص داده اند. طي اين سال ها ٣٠درصد كشته هاي ناشي از زلزله در سراسر جهان به ايران تعلق داشته است و به طور متوسط سالانه ٢ميليون نفر از جمعيت ايران در معرض خطر زلزله قرار داشتند كه از اين لحاظ ايران در جايگاه سيزدهم جهان قرار گرفته بود. در جمهوري اسلامي ايران سازمان فضايي كشور وابسته به وزارت ارتباطات و فناوري اطلاعات، مسئوليت ايجاد امكانات و تجهيزات فضايي براي استفاده در مواقع ضروري و هنگام بلاياي طبيعي را عهده دار است. هم اكنون در بخش ارتباطات ماهواره اي با استفاده از شبكه ماهواره اي اينتل ست و اينمارست، آمادگي لازم در مواقع بلاياي طبيعي وجود دارد.
؛جمع بندي نهايي
؛امروزه همان طور كه گفته شد فناوري هاي پيشرفته اي در جهان به منظور پيش بيني و كنترل بحران ها و حوادث غيرمترقبه به كارگرفته مي شود و به همين دليل آمار تلفات ناشي از اين حوادث در دنيا به شدت پايين آمده است اما متاسفانه در ايران هنوز به درستي و به طور كامل از اين فناوري ها براي مديريت بحران استفاده نمي شود و در خوش بينانه ترين حالت، هنوز در ابتداي راه هستيم و به همين دليل نيز در كنار كشورهاي پرجمعيتي نظير چين و هند در رديف ٣ كشور اول از نظر تعداد آسيب ديدگان از بلاياي طبيعي در جهان قرار داريم. راه اندازي ساده ترين فناوري ها از سيستم هاي تلفن گويا و كال سنترها گرفته كه در مواقع بحراني قفل مي كند تا پيچيده ترين فناوري هاي ماهواره اي هنوز در ايران يك رويا محسوب مي شود.
اصولا اين فناوري ها در ايران براي مواقع عادي، طراحي شده است نه مواقع بحراني! لذا با يك بارش برف مجبورمي شويم براي مديريت بحران همه كشور را تعطيل كنيم ؛ تازه بعد از برف هم براي جلوگيري از عوارض يخ بندان مجبور به ادامه تعطيلات مي شويم. در ديدگاه استراتژيك اين امر خود يك بحران است. براين اساس به نظر مي رسد نيازمند به كارگيري قدرتمند ترين فناوري هاي ارتباطي و ماهواره اي براي كنترل و مديريت بحران درايران هستيم و اين موضوع يك ضرورت ملي براي كشور است.