گفتگو با محقق ايراني ناسا

يكي از اساسي ترين كشفيات كيهان شناس با همكاري يك دانشمند ايراني محقق شده است. دكتر بهرام مبشر دانشمند ايراني و نماينده سازمان فضايي اروپا در ناسا و مسئول آشكارساز تلسكوپ فضايي هابل با اعلام اين خبربه خراسان گفت: اثبات وجود انرژي تاريك و نقش آن در جهان، كشفي است كه طي يكي دو هفته آينده در يك كنفرانس خبري اعلام مي شود. بهرام مبشر سال گذشته موفق شد با استفاده از داده هاي هابل، عميق ترين تصوير را از فضا بگيرد اين تصوير فراژرف نيز يكي از دستاوردهايي است كه با استفاده از آن، تحولي در تئوري شكل گيري كهكشان به وجود آمده است. دكتر مبشر همزمان با هفته جهاني فضا در گفتگويي تلفني با خراسان از آمريكا به تشريح كشف جديد و دستاوردهاي آن پرداخت و توضيحاتي درمورد فضا و نتايج حاصل از تصوير فراژرف داد كه مشروح آن از نظر شما مي گذرد.
- در رابطه با جديدترين دستاورد فضايي خود توضيح دهيد.

گروه تحقيقاتي ما كه مدت 4 سال روي انرژي تاريك كار مي كرد موفق شده است براي اولين بار وجوداين انرژي را در جهان به اثبات برساند. با اين كشف يكي از اساسي ترين كشفيات كيهان شناسي صورت گرفته است قبلا" پيرامون ماده تاريك تحقيقات زيادي انجام گرفته و وجود اين ماده ثابت شده بود.
ولي در مورد انرژي تاريك و نقش آن فرضيه ها هنوز به اثبات نرسيده بود. براساس يافته هاي ما در جهان فرم جديدي از انرژي به نام انرژي تاريك وجود دارد كه 75 درصد عالم را تشكيل مي دهد. انرژي تاريك سبب تبديل نيروي جاذبه به دافعه مي شود در نتيجه افزايش و تشديد انبساط عالم را به همراه دارد. بنابراين 2 جرمي كه در كنار يكديگر قرار مي گيرند برخلاف تصور و در اثر انرژي تاريك از هم دور مي شوند در حالي كه نيروي جرم بايد آنها را به هم نزديك كند.

- چگونه پي به انرژي تاريك برديد آيا علت انبساط جهان انرژي تاريك است
لازم به ذكر است نتايج حاصل از تحقيقات ما، در طول 1 تا 2 هفته آينده در يك كنفرانس خبري راديو تلويزيوني اعلام مي شود. علت انبساط جهان انفجار اوليه يا بيگ بنگ است ولي تا 5 ميليارد سال پيش ميزان آن در حال كاهش بود از حدود 5ميليارد سال پيش به اين سو انبساط تشديد يافته است كه علت آن براساس تحقيقات ما غلبه انرژي تاريك بر ماده تاريك و در نتيجه تبديل جاذبه به دافعه است.
ما به وسيله ابر نواخترها و سوپرنواها توانستيم به فواصل خيلي دور در جهان دسترسي يابيم و در نتيجه ثابت كنيم نيروي حاصل از انرژي تاريك در تمام جهان وجود دارد و اين نيرو سبب تسريع در روند دور شدن كهكشان ها از يكديگر مي شود.

- تاثير كلي انرژي تاريك بر جهان چيست
هنوز ماهيت انرژي تاريك كشف نشده است ولي تاثير آن انبساط دائمي و ابدي جهان است. حدود 35 ميليارد سال بعد يعني در پايان عالم، تمام ستارگان و كهكشان ها از بين مي روند و جهاني سرد باقي خواهد ماند در آن جهان فقط انرژي تاريك وجود خواهد داشت.
در حال حاضر 75 درصد جهان را انرژي تاريك، 24 درصد ماده تاريك و يك و حداكثر 2 درصد آن را ماده قابل رويت تشكيل مي دهد كه درپايان دنيا همه تبديل به انرژي تاريك مي شود.
در حال حاضر انرژي تاريك حركت و ديناميك جهان را كنترل مي كند در صورتي كه ميلياردها سال پيش جرم موجود در جهان عهده دار اين مسئوليت بود.

- شما مسئول كار تلسكوپ هابل هستيد، اين تلسكوپ در چه وضعيتي است چه زماني بازنشسته مي شود و تلسكوپ جيمزوب از كي آغاز به كار مي كند
سال 2008، هابل سرويس خواهد شد. اين سرويس توسط يك شاتل انجام مي گيرد. شاتل دستگاه جديدي روي هابل قرار مي دهد كه در ناحيه مادون قرمز مي تواند فضا را مشاهده و براي ما ارسال كند، به اين وسيله ما مي توانيم تا اعماق جهان را ببينيم. بنابراين 5 سال ديگر بر عمر هابل افزوده مي شود و در نتيجه تا سال 2013 قابل بهره برداري است.

در حال حاضر تلسكوپ جيمزوب مراحل ساخت خود را مي گذراند، در حالي كه قطر آينه هابل 2 متر است، قطر آينه تلسكوپ جيمزوب 5/6 متر و در نتيجه 10 برابر قوي تر از هابل است. جيمزوب در سال 2014 پرتاب مي شود و در مداري ماوراي ماه قرار خواهد گرفت كه حدود 5/1 ميليون كيلومتر از زمين فاصله دارد. در جيمزوب جديدترين فناوري هاي عكس برداري تعبيه مي شود، دوربين هاي آن درناحيه مادون قرمز تنظيم شده است تا بتواند كهكشان هاي دوردست را مطالعه كند. اصولا" يكي از اهداف ما مطالعه و بررسي كهكشان هايي است كه در ابتداي عمر جهان به وجود آمده اند اين دوربين ها آن قدر قوي است كه قادر است تا 13 ميليارد سال پيش را مشاهده كند يعني زماني پيش از ايجاد كهكشان ها كه عالم فقط 2 درصد عمر فعلي خود را داشته است. دراين زمان كهكشان ها به آن صورتي كه درحال حاضر مي بينيم وجود نداشته است.

- هابل در كشف اسرار عالم چه كمكي به بشر كرده است
هابل در حال حاضر مشغول مشاهدات و گرفتن داده هاي علمي از فضاست. اخيرا" تيم تحقيقاتي كه من رياست آن را داشتم با استفاده از داده هاي ارسالي هابل توانست تصويري فراژرف از كيهان تهيه كند با استفاده از اين تصوير كه عميق ترين تصوير از جهان است ما توانسته ايم دسته اي از كهكشان هاي جديد را كشف كنيم. در فضا، هر چقدر به مناطق دورتر كيهان نگاه كنيد در حقيقت از بعد زمان بيشتر به عقب برگشته ايد. بنابراين با تصوير فراژرف، ما كهكشان هايي را مشاهده كرديم كه چندين ميليارد سال نوري از ما فاصله دارند فاصله مذكور نشان دهنده آن زماني است كه اين كهكشان ها به وجود آمده اند، بنابراين كهكشان هاي بسيار جواني هستند كه هنگامي كه جهان حدود 2 تا 3 درصد عمر فعلي خود را داشته است ايجاد شده اند. اين كشف يكي از بزرگ ترين كشفيات هابل محسوب مي شود. براين اساس ما مي توانيم مراحل تغيير شكل و تكامل

كهكشان ها را مطالعه كنيم. يكي از ويژگي هاي عجيب اين كهكشان هاي جوان، جرم بسيار زياد آنهاست. به طوري كه گاه به اندازه جرم كهكشان راه شيري مي رسد يعني حدود 600 هزار ميليون برابر جرم خورشيد، در حال حاضر تحقيقات براي پاسخ به اين سوال ادامه دارد كه چطور در مدت زمان كمي بعد از پيدايش جهان يعني 500 ميليون سال، اين كهكشان ها توانسته اند داراي چنين جرم زيادي شوند در صورتي كه اين كشف مورد تاييد قرار بگيرد بحراني در كيهان شناسي و تئوري شكل گيري كهكشان ها به وجود مي آورد. براساس تئوري فورماسيون يا شكل گيري كهكشان ها، كهكشان هاي بزرگ و پرجرم در اثر ادغام كهكشان هاي كوچك به وجود مي آيد كه اين عمل در يك مرحله زماني طولاني امكان پذير است. در حالي كه 500 ميليون سال زمان زيادي براي ايجاد و شكل گيري كهكشان هاي پرجرم نيست.

- جرم كهكشان ها به چه صورت تخمين زده مي شود
اين جرم به طرق مختلف محاسبه مي شود، يك روش از روي حركت و اجرام موجود در كهكشان هاست بدين شكل كه با استفاده از طيف نگاري سرعت حركت ستاره ها درون كهكشان ها محاسبه مي شود؛ هر چه سرعت حركت ستاره ها بيشتر باشد جرم كهكشان كمتر خواهد بود. اين محاسبات با استفاده از قوانين مكانيك نيوتني امكان پذير است. روش ديگر تعيين جرم كهكشان ها است كه با استفاده از هيدروژن اطراف آنها انجام مي گيرد.
چون در اطراف هر كهكشاني ميزان زيادي هيدروژن ملكولي وجود دارد، با استفاده از نوع حركت اين عنصر، جاذبه كهكشان محاسبه مي شود و با توجه به اين كه جاذبه متناسب با جرم است، با استفاده از ميزان جاذبه، جرم كهكشان حساب مي شود.
- شما از تاثير انرژي تاريك بر انبساط جهان سخن گفتيد، توضيح دهيد چه مشاهداتي باعث طرح اين واقعيت شده است آيا كهكشان ما از اين قانون تبعيت مي كند
با محاسبه سرعت و فاصله كهكشان ها مي توان به اين واقعيت پي برد كه فاصله كهكشان ها متناسب با سرعت آن است يعني هر چه فاصله دورتر مي شود سرعت آنها بيشتر مي شود. دانشمندان اخترشناس با اين نوع محاسبات پي بردند كه جهان در حال انبساط است.

وقتي از انبساط صحبت مي كنيم انبساط جهاني است كه داراي 100 هزار ميليون كهكشان است كه هر كدام 100 هزار ميليون ستاره مانند خورشيد و در نتيجه منظومه اي مثل منظومه شمسي ما دارند بنابراين درانبساط كلي، منظومه شمسي ما خيلي در نظر گرفته نمي شود و اين پديده تاثيري بر رخدادهاي اطراف ما ندارد.
- قطري كه براي عالم تخمين زده شده چقدر است
براي دانستن قطر جهان بايد به دورترين كهكشان ها برويم و فاصله خودمان را تا آن اندازه بگيريم. با استفاده از تصوير فراژرف دورترين كهكشان ها را مي توان ديد كه حدود 12 ميليارد سال نوري با ما فاصله دارند. قطر جهان با استفاده از اين فاصله قابل محاسبه است. بايد توجه داشت جهاني كه ما درباره آن صحبت مي كنيم جهان مرئي و قابل مشاهده است در حالي كه وراي آن، جهان ادامه دارد كه در گستره ديد ما نيست و خارج از قدرت تلسكوپ هاي ماست و آن جهان نامرئي است.

- وقتي از دريچه هابل به جهان مي نگريد چه احساسي داريد آيا فكر مي كنيد به خدا نزديك تر مي شويد
مسئله مهم براي من نه كار در ناسا كه گسترش اين تفكر بين مردم و به ويژه كودكان و نوجوانان است كه ما انسان ها جزء بسيار بسيار كوچكي از جهان هستيم كه در برابر بزرگي آن به حساب نمي آييم، بنابراين به دور از منطق و خرد است كه خودخواهي و غرور بر ما چيره شود. زيبايي علم نجوم به اين خاطر است كه انسان را از زمين و وابستگي هايش دور مي كند و آنچنان جهاني زيبا در برابر ديدگان مي گستراند كه نگاه انسان را نسبت به زمين و مردمان آن تغيير مي دهد.
ايمان دارم كه وقتي انسان به فضا مي نگرد، واقعيت هاي تازه اي را مي بيند و خود را در برابر بزرگي، شكوه و ابهت آفرينش، كوچك مي پندارد.