صعود 17 پله‌اي ايران در فهرست جهاني فناوري نانو؛ايران دارنده رتبه اول خاورميانه در فناوري نانو

طاهره ساعدي
جمهوري اسلامي ايران فناوري نانو را به عنوان اولويت اصلي فناوري کشور انتخاب کرده است و براي آن برنامه‌ريزي مي‌کند.
تشکيل ستاد ويژه توسعه فناوري نانو با هدف برنامه‌ريزي بلندمدت و نظارت بر تحقق اهداف نيز در همين راستا مي‌باشد.

براساس بند ب ماده 43 برنامه چهارم توسعه کشور دولت موظف بود در سال اول برنامه سند جامعه توسعه فناوري نانو را به تصويب برساند که تدوين اين سند توسط ستاد انجام شد و در جلسه مورخ 2/5/84 به تصويب هيئت وزيران رسيد.
راهبرد 10 ساله توسعه فناوري نانو در جمهوري اسلامي ايران براساس چشم‌انداز 20 ساله کشور و قانون برنامه چهارم توسعه تدوين شده است. با توجه به اين که اين فناوري در بسياري از کشورهاي دنيا دوران طفوليت خود را سپري مي‌کند ولي با توجه به سياست‌ها و راهبردهاي ايجاد شده در اين زمينه در کشورمان مي‌توان گفت فاصله موجود ميان ايران و ديگر کشورهاي پيشرفته جهان در زمينه اين فناوري بسيار کمتر از فاصله موجود در زمينه فناوري‌هاي قديمي‌تر است و با نگاه مسئولانه دولتمردان مي‌توان نه تنها اين فاصله را به صفر رساند بلکه در برخي شاخه‌ها بر ديگران پيشي گرفت. با برنامه‌هاي مدون مسئولين در همين مدت کوتاه نيز توانسته‌ايم به نتايج چشمگيري در زمينه ساخت محصولات نانومتري و پيشرفت در اين فناوري دست يابيم که قابل تحسين و ستايش است.
خبرنگار گروه دانش و فناوري خراسان در گفتگويي با دو تن از دست‌اندرکاران اين فناوري (مهندس سلطاني مدير دبيرخانه ستاد ويژه توسعه فناوري نانو و مهندس اسدي‌فر دبير کارگروه زيرساخت‌هاي توسعه فناوري ستاد) به بررسي جايگاه ايران در اين عرصه پرداخته است.

*فعاليت نانو در ايران از چه سالي آغاز شده است؟
مهندس سلطاني: فعاليت نانو در ايران از ابتداي سال 80 شروع شد. تا سال 82 فعاليتي که انجام شده بيشتر از طريق دفتر همکاري‌هاي فناوري رياست جمهوري بوده است و وزارتخانه‌هاي علوم، صنايع، جهاد کشاورزي و بهداشت کميته‌هايي را براي شناخت نانو تاسيس کردند. ولي با توجه به در اولويت بودن اين فناوري براي دولتمردان در شهريور 82 رئيس جمهور وقت دستور تشکيل يک گروه ويژه را براي مديريت کلان نانو به اسم ستاد ويژه توسعه فناوري نانو داد که اين ستاد متشکل از 6 وزارتخانه، 5 نفر از متخصصين و معاون اول رئيس‌جمهور به عنوان رئيس ستاد بود.

*با توجه به اين که اين تکنولوژي جوان است ستاد چه کارهايي انجام داده است؟
سلطاني: مهم‌ترين کار ستاد تدوين برنامه 10 ساله فناوري نانو براي کشور که متشکل از يک برنامه کوتاه‌مدت 2 ساله، ميان‌مدت 3 ساله و بلند مدت 5 ساله است مي‌باشد و دوم اين که 4 برنامه کوتاه‌مدت با ماهيت زيرساختي را شروع کرد. فعاليت ديگر ايجاد شبکه آزمايشگاهي فناوري نانو براي حل مشکلات آزمايشگاهي متخصصين کشور بوده است که در اين راستا 40 آزمايشگاه توانمند در 9 استان و 10 شهرستان وجود دارد.
*دستاوردهاي علمي نانو فناوري در ايران چه بوده و در مقايسه با دنيا در چه جايگاهي قرار دارد؟
مهندس اسدي‌فر: از سال 1999 تا 2001 ما حدود 44 مقاله ISI داشتيم اما اين رقم را در سال 2005 به 125 مقاله رسانديم و رتبه جهاني ما از سال 2001 تا 2005 از 53 به 36 ارتقا يافته است يعني حدود 17 پله صعود داشته‌ايم. در سال 2005 نسبت به سال 2004، 135 درصد رشد مقالات نانو داشته‌ايم. ما در خاورميانه رتبه اول و در کشورهاي اسلامي بعد از ترکيه رتبه دوم را داريم و بالاتر از مالزي، مصر و تونس هستيم.
ايران در سال 2004 با داشتن 53 مقاله در رتبه 43 جهان قرار داشت و در سال 2005 با 125 مقاله به جايگاه 36 رسيده و بالاتر از بلغارستان، اسلواکي و نروژ قرار دارد.
با توجه به اين رشد و سير صعودي اميد مي‌رود در زمينه توليد ثروت و ايجاد ارزش افزوده در صنعت نيز که هدف اصلي ما است در آينده بتوانيم خود را با ديگر کشورها مقايسه کنيم.

*در توليد و تجاري سازي نانو چه محصولاتي داشته‌ايم و واردات ما دراين زمينه چيست؟
اسدي‌فر: اکنون کشور به مدد متخصصين متعهد و جوانان فعال در اين عرصه به دستاوردهاي علمي و فناوري بزرگ در زمينه‌هاي توليد چند نوع نانو پودر، نانولوله‌هاي کربني، استفاده از نانو ذرات در عروق مصنوعي، توليد مکمل روغن، توليد چند نوع نانو کامپوزيت، توليد مواد و سيالات مغناطيسي، لايه نشاني نانو متري، ساخت يک نمونه دستگاه STM و توليد مواد نانو باکتريال دست يافته است. در بحث نفت براي اولين بار در دنيا با استفاده از فناوري نانو توانسته‌ايم نفت سنگين را به نفت سبک تبديل کنيم که دستاورد بسيار بزرگي است. در مورد توليد مواد نانوي افزودني به سوخت که مصرف سوخت را پايين مي‌آورد و به تاييد ايران خودرو هم رسيده ما به موفقيت‌هايي دست يافته‌ايم.
*هدف از توسعه فناوري نانو چيست؟ آيا صرفا" افزايش مقالات علمي مي‌تواند شما را ارضا کند؟
سلطاني: توليد ثروت و افزايش سطح کيفي زندگي مردم هدف ما است. توليد مقاله و پننت در حقيقت دستاوردهاي جانبي است. هدف اصلي مدنظر ما اين است که بعد از پايان برنامه 10 ساله توسعه فناوري نانو، ايران جزء 15 کشور اول نانو در تمام زمينه‌ها از جمله علمي، فناوري و بازار باشد و بتواند 1 تا 2 درصد بازار جهاني نانو را به خود اختصاص دهد.

*بودجه در نظر گرفته شده براي نيل به اهداف چقدر بوده و در دنيا بودجه‌ها چگونه است؟
سلطاني: در سال 83 که دومين سال بودجه‌ريزي براي اين فناوري بود حدود 20 ميليارد و 500 ميليون تومان در نظر گرفته شد که به دلايلي فقط 5 ميليارد تومان يا حدود 25% آن اختصاص يافت. در سال 84، 2/15 ميليارد تومان بود که مقدار بسيار ناچيزي حدود يک دوم آن تخصيص يافته که اميدواريم با کمبود وقتي که داريم بتوانيم از مابقي آن استفاده کنيم.
در سال 2004 ، 51 کشور در برنامه‌هاي تحقيق و توسعه فناوري نانو سرمايه‌گذاري کرده‌اند که برآورد کل هزينه‌هاي تحقيق و توسعه حدود 12 ميليارد دلار بود که البته 6/4 ميليارد دلار آن توسط دولت‌ها هزينه شده بود که شامل آمريکا و آسيا هرکدام 35%، اروپا 28% و ساير نقاط جهان 2% مي‌شد سهم کشور ما نيز در سرمايه‌گذاري در اين حوزه سال گذشته حدود 6 ميليون دلار بود.

*براي همگامي با دنيا چه برنامه‌هايي تدوين شده و چه زيرساخت‌هايي لازم است؟
اسدي‌فر: موفقيت در توسعه فناوري نانو داراي پيش‌نيازها و الزاماتي است که توجه سنجيده به آن‌ها مانع از افراط و تفريط در برنامه‌ريزي مي‌شود مشکلات و موانع موجود در کشور نبايد باعث نوميدي در حصول نتايج عالي و محافظه‌کاري زياد شده بلکه بايد باعث تلاش مضاعف و سنجيده‌تر شود و از طرفي جذابيت‌هاي اين فناوري با سرعت بالاي تحولات جهاني و علاقه زياد متخصصان و برنامه‌ريزان، نبايد موجب تعجيل و شتاب در دستيابي به نتايج گردد اما به هرحال رفع موانع و تامين ابزارهاي لازم شرط مهم موفقيت مي‌باشد. توسعه فناوري نانو نيازمند زيرساخت‌هايي است که بدون آن‌ها توسعه پايدار و متوازن اين فناوري امکان‌پذير نيست.