دانشگاه : درس مقاله و گزارش فرهنگي

براي دانشجويان پودماني
مقاله‌(1)
درس : مقاله و گزارش فرهنگي
دانشگاه جامع علمي و كاربردي

نوشتن‌ مقاله‌ را چگونه‌ آغاز كنيد ؟
طرح‌ كلي‌
براي‌ خوب‌ نوشتن‌ در ابتدا بايد يك‌ طرح‌ كلي‌ داشته‌ باشيد. نوشته‌ هاي‌ جالب‌، رسا و موثر، داراي‌ سيستم‌و نظم‌ مي‌ باشند كه‌ در آنها لغات‌ درجاي‌ مناسب‌ خود بطور صحيح‌ و منطقي‌ مرتب‌ شده‌ اند .
اما قبل‌ از اينكه‌ بتوانيد شروع‌ به‌ نوشتن‌ كنيد بايد چيزي‌ براي‌ گفتن‌ ويا به‌ عبارت‌ دقيق‌ تر پيغامي‌ براي‌توصيف‌ كردن‌ داشته‌ باشيد .
بدون‌ سعي‌ و تلاش‌ و چند يار تمرين نمي‌ توانيد يك‌ مقاله‌ را از آغاز تا انتها بنويسيد مگر اينكه‌ در اين‌ زمينه‌خيلي‌ با تجربه‌ باشيد. تكنيك‌ اصلي‌ در تحقيقات‌، طراحي‌ يك‌ طرح‌ دقيق‌ براي‌ توصيف‌ واضح‌ و روشن‌ مشكل‌است‌. در اينجا مشكل‌ شما نوشتن‌ يك‌ مقاله‌ تحقيقي‌ مي‌باشد ساختار مقاله‌ به‌ موضوع‌ مطرح‌ شده‌ در آن‌بستگي‌ دارد. هدف‌ مقاله‌ و همه‌ گيري‌ آن‌ نيز مهم‌ است‌ .

نوشتن‌ مقاله‌ وقتي‌ كار مشكلي‌ است‌ كه‌ چيزي‌ كافي‌ براي‌ گفتن‌ نداشته‌ باشيد و در اين‌ صورت‌ اگر هم‌ بخواهيدبنويسيد در وسط‌ راه‌ مي‌ بريد و نوشتن‌ را رها مي‌ نمائيد زيرا نوشتن‌ مقاله‌ كار مشكلي‌ است‌ .
اما اگر مطمئنيد كه‌ چيزي‌ براي‌ گفتن‌ و عرضه‌ داريد مطلب‌ فوق‌ صحت‌ ندارد و مي‌ توانيد با استفاده‌ ازبعضي‌ از اصول‌ ساده‌ اي‌ كه‌ در اينجا توصيف‌ شده‌اند و در نوشتن‌ مقاله‌ به‌ شما كمك‌ مي‌ نمايند، نوشتن‌ مقاله‌اي‌ را آغاز كرده‌ و به‌ آساني‌ به‌ پايان‌ برسانيد .
براي‌ شروع‌ خود را متقاعد كنيد كه‌ بايد مقاله‌ اي‌ بنويسيد يعني‌ مقاله‌ اي‌ براي‌ نوشتن‌ داريد بعد از اين‌ بايدراجع‌ به‌ مخاطبانتان‌ يعني‌ كساني‌ كه‌ مقاله‌اتان‌ را مي‌ خوانند فكر كنيد و از خود بپرسيد « براي‌ چه‌ مي‌ خواهيدمقاله‌ بنويسيد؟ »
افراد مقالات‌ را چگونه‌ مي‌ خوانند :

تعداد بسيار كمي‌ از مقالات‌ از اول‌ تا آخر خوانده‌ مي‌ شوند بيشتر افراد مجلات‌ را در حاليكه‌ در كتابخانه‌نشسته‌اند، مطالعه‌ مي‌ نمايند. آنها گوشه‌ مجله‌ را علامت‌ زده‌ ، به‌ فهرست‌ محتويات‌ ( عنوان‌ مقالات‌ ) نگاه‌ مي‌كنند و عنوانهاي‌ مورد علاقه‌ اشان‌ را انتخاب‌ كرده‌ ، به‌ صفحات‌ مربوطه‌ رجوع‌ مي‌ نمايند ، ابتدا به‌ چكيدة‌ كار وسپس‌ ممكن‌ است‌ به‌ اشكال‌ و بعد به‌ جداول‌ و آنگاه‌ به‌ صفحات‌ باقي‌ مانده‌ نگاه‌ نمايند دو دسته‌ خواننده‌ درمورد مقاله‌ شما و كلاً همه‌ مقالات‌ وجود دارند . يكي‌ گروهي‌ كه‌ در حوزه‌ و ميدان‌ تحقيقي‌ شما تخصص‌دارند و مي‌ خواهند تمام‌ اطلاعات‌ حاصل‌ از مقاله‌ شما را بدانند و گروه‌ ديگر افرادي‌ كه‌ اكثراً بطور اتفاقي‌مقاله‌اتان‌ را مي‌ خوانند و فقط‌ به‌ نتايج‌ حاصله‌ از كارتان‌ به‌ عنوان‌ زمينه‌اي‌ جهت‌ كار تحقيقي‌ خود علاقه‌ دارند .
امروزه‌ مقدار زيادي‌ از اطلاعات‌ در دنيا بصورت‌ عنوان‌ و چكيده‌ انتقال‌ مي‌ يابد و مراكز زيادي‌ وجود دارندكه‌ چكيده‌ مقالاتي‌ را كه‌ مربوط‌ به‌ يك‌ موضوع‌ خاص‌ است‌ را چاپ‌ مي‌ نمايند
لازم‌ است‌ به‌ مقاله‌اتان‌ بدقّت‌نگاه‌ كرده‌ و با توجه‌ به‌ نكات‌ زير آنرا بنويسيد .
عنوان‌ مقاله‌ : خوانندگان‌ متخصص‌ در اين‌ رشته‌ را جذب‌ نموده‌ و خوانندگان‌ اتفاقي‌ را علاقه‌ مند مي‌ نمايد.
چكيده‌ : خوانندگان‌ متخصص‌ را تشويق‌ مي‌ كند تا مقاله‌ را بخوانند و خوانندگان‌ اتفاقي‌ را با دادن‌ اطلاعات‌مشخصي‌ راضي‌ و مجاب‌ مي‌ نمايد .
اشكال‌ و جداول‌ :نتايج‌ كار را براي‌ كساني‌ كه‌ مقاله‌ را ورانداز مي‌ نمايند خلاصه‌ مي‌ كند .
نتايج‌ حاصله‌ : جزئيات‌ بيشتري‌ مي‌ دهد .
بخش‌ بحث‌ مقاله‌ : به‌ نتايج‌ حاصله‌ معني‌ مي‌ بخشد .
ساير قسمت‌ هاي‌ مقاله‌ : براي‌ كسب‌ اطلاعات‌ بيشتر خوانده‌ مي‌ شود .
منابع‌ مورد استفاده‌ را بياد داشته‌ باشيد
بازنگري‌ و كنترل‌ مطالب‌ مورد استفاده‌:
اولين‌ نسخه‌ مقاله‌اتان‌ را بنويسيد .
توجه‌ به‌ محتوي‌ علمي‌ مقاله‌ :
تصحيح‌ و بازنگري‌ اولين‌ دست‌ نوشتة‌
هنگاميكه‌ آنچه‌ را كه‌ نوشته‌ايد مطالعه‌ مي‌ نمائيد از خودتان‌ سوالاتي‌ نظير سوالات‌ زير رابپرسيد :
ــ آيا تمام‌ قسمت‌ هاي‌ مقاله‌ بدرستي‌ توصيف‌ شده‌ اند ؟
ــ آيا به‌ تغييراتي‌ كلي‌ و اساسي‌ نياز است‌ ؟
ــ آيا سير و آهنگ‌ مقاله‌ يا نوشته‌، منطقي‌ است‌ ؟
ــ آيا نحوة‌ بيان‌، رسا و كافي‌ است‌ ؟
ــ آيا تمام‌ متن‌ نوشته‌ شده‌ لازم‌ است‌؟
ــ آيا نمي‌ توان‌ هيچ‌ يك‌ از شكلها و يا جداول‌ را حذف‌ و يا درهم‌ ادغام‌ نمود ؟
ــ آيا قسمت‌ هاي‌ متن‌ در جاي‌ صحيح‌ و درست‌ خود قرار گرفته‌ اند ؟
ــ آيا توالي‌ پاراگرافها صحيح‌ است‌ ؟
ــ آيا تعداد عنوان‌ ها و قسمت‌ هاي‌ كوچكتر آنها كافي‌ است‌ ؟
تعريف چكيده:
چكيدة يك نوشته خلاصه‎ايست كه از آن نوشته تهيه مي‎شود و شامل فشردة تمام مطالب مهم آن يا فشرده قسمتهاي ويژه‎اي از آن يا فهرستي از محتواي آن نوشته و گاهي شامل فهرست اصطلاحها و لغتهاي كليد آن مي‎باشد. بنابراين تعريف, چكيده انواع مختلفي دارد كه در اينجا به معرفي آنها مي‎پردازيم.
1. چكيده تمام نما Informative Abstract
اين نوع چكيده شامل تمام مطالب مهم و اساسي يك نوشته و نتايج كيفي و كمي مندرج در آن است كه به منظور بي‎نياز كردن خواننده از خواندن خود نوشته تهيه مي‎شود و از اين‎رو كاملترين نوع چكيده‎ها و از نظر تهيه مشكلترين نوشته نوع آنهاست. جمله‎هاي اين نوع چكيده جمله‎هاي خبري هستند و شامل 150 تا 250 كلمه است. هزينه تهيه اين نوع چكيده خيلي بيشتر از انواع ديگر است اما اگر به دقت تهيه شود ارزش آن براي محققان هم از نظر صرفه‎جويي در وقت و هم از نظر سرعت دست يافتن به اطلاعات كامل بسيار زياد است.
2. چكيده راهنما Indicative Abstract
چكيدة راهنما به مطالب مهم نوشته اشاره مي‎كند بدون آن كه معترض داده‎هاي كيفي و كمي آن شود و در واقع راهنماي محتواي يك نوشته است. جمله در اين چكيده‎ها جمله‎هاي توصيفي هستند و به خواننده كمك مي‎كنند تا ضرورت يا عدم مطالعة تمام مقاله را دريابد. چكيده راهنما شامل 75 تا 150 كلمه است.
1. چكيده ماشيني Auto-Abstract
اين چكيده‎ها به كمك كامپيوتر و بر اساس روشهاي آماري تهيه مي‎شود. براي تهية چكيدة ماشيني از يك نوشته, ابتدا كلمه‎هايي را كه در آن نوشته بيشتر از كلمه‎هاي ديگر به كار رفته‎اند و به اصطلاح بس آمد (Frequency) استعمال آنها زيادتر است انتخاب مي‎كنند. آنگاه جمله‎هايي را كه در آن نوشته شامل اين كلمه‎ها هستند و محل استعمال اين كلمه‎ها را در آن جمله پيدا مي‎كنند و بهر جمله بر حسب تعداد مواردي كه اين كلمه‎ها در آن به كار رفته و در محلي كه به كار رفته نمره‎اي مي‎دهند و سرانجام از ميان جمله‎ها آنهايي را كه امتياز بيشتري آورده‎اند انتخاب مي‎كنند و در نتيجه چكيدة ماشيني مجموعه‎اي از جمله‎هاي ويژه‎ايست كه در يك نوشته عيناً وجود دارند. چكيده‎هايي كه چند كامپيوتر بر اين اساس يعني كلمه‎هاي با بس آمد زياد (High Frequency-Words) از يك نوشته تهيه مي‎كنند, تقريباً اختلافي با هم ندارند.
2. چكيده تلگرافي Telegraphic-Style Abstract
در اين نوع چكيده كلمه‎هاي دستوري مانند حروف اضافه, اسم‎هاي اشاره و... را حذف مي‎كنند. گاهي حتي فعل‎ها را هم حذف مي‎كنند.
چكيده تلگرافي هم مي‎تواند راهنما و كلي باشد و هم تمام نما و مفصل و از اين رو كوتاهي و بلندي آن بستگي به نوع آن دارد. تعداد كلمه‎هاي اين نوع چكيده بين 75 تا 125 كلمه است. براي تهيه اين نوع چكيده اول بايد چكيده‎اي راهنما يا تمام نما نوشت و آنگاه كلمه‎هاي دستوري را در آن حذف كرد و بدين علت هزينة تهية آن از چكيده‎هاي نوع ديگر بيشتر است. منظور اصلي از تهية چكيدة تلگرافي مناسب بودن آن براي كاربرد در كامپيوتر و دادن و گرفتن اطلاعات از آنهاست.
از اين گذشته چكيده‎هاي تلگرافي براي تهية فهرست بسيار مناسبند زيرا كلمه‎هاي فهرست را براحتي مي‎توان از آنها بيرون آورد.
3. چكيده سو گرفته Slanting Abstract
اگر چكيده‎اي كه از نوشته‎اي تهيه مي‎شود شامل قسمتي از مطالب آن كه در زمينه ويژه‎اي هستند, باشد چكيده سو گرفته ناميده مي‎شود. و از اين‎رو اگر اين چكيده با فهرست جامعه همراه نباشد, خواننده از تمام مطالب نوشته آگاهي نمي‎يابد. اگرچه بسياري از سازمانهاي چكيده‎نويسي ادعا مي‎كنند كه چكيده‎هاي آنها سو گرفته است اما معدودي از اين سازمانها در اين كار موفق هستند. البته در بعضي موارد نوشته چنان تخصصي است كه نيازي نيست كه چكيده سو گرفته باشد. چكيدة سو گرفته ممكن است نما يا راهنما باشد.
4. گفتة راهنما Indicative Statement
اين نوع چكيده در مجله‎هاي چكيدة خيلي فني كه شامل چكيده‎هاي تمام نماي مفصلي هستند, قبل از چكيده‎هاي تمام نما مي‎آيد و در چند كلمه خواننده را با محتواي چكيدة تمام نما آشنا مي‎كند. و خواننده مي‎تواند دريابد كه نيازي به خواندن چكيدة تمام نما و به دست آوردن اطلاعات بيشتر دارد يا ندارد. براي نوشتن چكيده احتياجي به خواندن اصل نوشته نيست و از روي چكيدة تمام نما تهيه مي‎شود و بدين جهت هزينة تهية آن را از چكيده‎هاي ديگر كمتر است.
5. چكيده عنواني Titular Abstract
اين نوع چكيده همان عنواني است كه نويسنده به نوشته خود مي‎دهد. اين عنوان بيشتر مبين موضوع نوشته است تا مطالب مندرج در آن و از اين رو راهنمايي براي محتواي مقاله نيست. مثلاً عنوان “سنتزيك تركيب جديد“ اطلاع دقيقي به خواننده نمي‎دهد. در مواردي چكيده عنواني سودمند است كه عنوان اصلي براي نشان دادن محتواي نوشته كافي باشد و نيز خود نوشته و نوع اطلاعي كه در آن آمده اقتضاي چنين اجمالي را داشته باشد.
8. عنوان محتوي نما Notation of Content Title
اگر عنوان نوشته به اندازه كافي نشان دهنده مطالب مندرج در نوشته نباشد, عنوان كاملتري براي آن مي‎نويسد كه در ضمن شامل تمام يا اغلب لغتهاي فهرست آن نوشته باشد و كار فهرست‎نويسان را هم آسان مي‎كند. از عنوان محتوي نما هم به تنهايي و هم همراه با چكيده‎هاي كاملتري استفاده مي‎شود.
9. چكيده گزاره‎ايي
اين نوع چكيده از چند كلمه يا يك جمله تشكيل مي‎شود و در واقع كوتاهترين نوع چكيده است. و تفاوت چنداني با عنوان محتوي نما ندارد. بجز اين كه نمي‎توان آن را به جاي عنوان نوشته به كار برد. در واقع از نظر سبك نگارش شبيه به چكيده راهنما ولي خيلي كوتاهتر از آنست.
در سالهاي اخير آماري از كاربرد انواع چكيده‎ها گرفته‎اند و درصد نسبي استفاده از آنها را معين كرده‎اند, نتيجه بدين شرح است.
چكيده تمام نما 20 درصد

چكيده راهنما 50 درصد

چكيده مركب از چكيده راهنما و تمام نما 25 درصد

انواع ديگر 5 درصد

مجموع 100 درصد
دستورات كلي

1- براي تهية چكيده بايد متن را به دقت مطالعه كرد و از هدف نويسنده و نتيجه گيريهاي او مطلع شد و در ادامة آن، مفاهيم اصلي مدرك را مشخص نمود. سپس اين مفاهيم را بايد استخراج كرد.
2- حتي المقدور، خود اطلاع داده شده بايد ذكر گردد نه اينكه دربارة آن اطلاع مطلبي نوشته شود.
3- افكار و عقايد شخصي نبايد در چكيده دخالت داده شود يعني از تفسير نوشتة اصلي يا انتقاد آن در چكيده بايد خودداري كرد.
4- در صورتيكه نوشته اي داراي تصوير يا جدول باشد بايد در پايان چكيده به آن اشاره شود.
5- در مواردي كه بعضي از اسامي بشكل خلاصة شناخته شده نوشته شده باشد، مي توان از اين شكل خلاصه در چكيده استفاده كرد.
هنگام تهية چكيده بايد سئوالات زير را طرح كرد و پاسخ آنها را از چكيده خواست.
1- از چه نوع مقاله اي چكيده تهيه شده است؟ از يك تحقيق، از يك بررسي و يا از يك نقد يا مطالعه نظري؟
2- نتيجه گيريهاي نهائي مقاله چه بوده و چه توصيه هائي در آن شده است؟
3- هدف يا هدفهاي تهية مقاله چه بوده است؟
4- از چه روشهائي در تهية مقاله استفاده شده است؟
5- چه موارد استفاده اي در مقاله مطرح شده است؟
6- مطلب مندرج در مقاله يك موضوع تجربي است يا نظري و يا هر دوي آنها و در صورت اخير روي كدام جنبه تاكيد بيشتري شده است؟
7- چه شرايطي در مطالعه يا تحقيق در نظر گرفته شده است؟
8- چه روابطي ميان متغيرها عنوان شده است؟ (وابستگي صوري، همبستگي داخلي، مستقل و ...)
در زمينة تهية چكيده بايد توجه خاصي به موضوعات نظري بعمل آيد زيرا درك مطالب نظري معمولاً مشكلتر از مطالب تجربي است و در اكثر موارد، مطالب نظري يك مدرك علمي در جريان ذخيره و بازيابي اطلاعات بشكل محسوسي محو مي گردد زيرا همانند مطالب تجربي، نمي توان آنها را دقيقاً مشخص نمود و يك واژه يا نشانه را به مفهومي خاص در اين زمينه منتسب كرد.
هنگام تهيه چكيده بايد به موضوعات زير توجه شود:
1- مدرك بمنظور يافتن مفاهيم كليد مطالعه گردد.
2- چكيده با توجه به كل جامعة مطالعه كننده تهيه شود، بدون تمايل به گروهي خاص.
3- يافته هاي چكيده نويس از مدرك، يادداشت گردد.
4- با دليل ثابت شود كه يافته هاي همانهائي است كه چكيده نويس يادداشت كرده است.
5- توضيحات كلي در صورت نياز در قسمت آخر بيان گردد.
6- به شكلي نسبي موضوعات مستقل از هم جدا گردد.
7- مطالب نظري از مطالب تجربي جدا شود.
8- از زبان محاوره اي استفاده گردد و از ذكر عبارات و جملات غيرمصطلح پرهيز شود.
9- از اختصارات مورد قبول استفاده شود، ولي هر چه كمتر بهتر.
سبك نگارش چكيده هاي فارسي
الف – جمله ها بايد خبري باشند.
ب- جمله ها بايد ساده باشند
ج- چكيده بايد شامل كلمه ها و اصطلاحات فني و علمي متن اصلي باشد.
د- جمله ها بايد تا آنجا كه ممكن است كوتاه باشند.
ﻫ - از وجه وصفي تا آنجا كه ممكن است كمتر استفاده شود.
و _ از اضافه كردن چند كلمه به هم (تتابع اضافات) اگر مطلب را پيچيده و نامفهوم كند بايد پرهيز كرد.
ح- در "چكيده" لازم نيست سبك نگارش متن اصلي حفظ شود.
چهار جزء اصلي‌ هر چكيده‌ عبارتند از :
1 - يافته‌ هايتان‌ ، يا چيزي‌ كه‌ قصد يافتن‌ و انجام‌ آنرا داشته‌ايد. اين‌ موضوع‌ ممكن‌ است‌ قبلا در قسمت‌ عنوان‌مقاله‌ ذكر شده‌ باشد.
2 - اگر روشهاي‌ بكار برده‌ شده‌ در كار تحقيقي‌ جالب‌ هستند توضيحي‌ راجع‌ به‌ آنها ذكر كنيد در غير اينصورت‌لزومي‌ به‌ اينكار نيست‌ .
3 - نتايج‌ اصلي‌ كار را همراه‌ با مقادير اصلي‌ آنها ذكر كنيد. هرگز نبايد از توصيفات‌ مبهم‌ استفاده‌ نمائيد .
4 - تعبير و تفسيري‌ از نتايج‌ را براساس‌ اهميت‌ ، كاربرد و استنباط‌ آنها ذكر نمائيد .