خبرنگاران همراه

خوب! در اينجا بايد موضوعی را به اطلاع شما برسانم قبلا گفته بودم که موضوع پايان نامه فوق ليسانس من تاريخچه روزنامه خراسان است متاسفانه به دلايلی من موضوع را تغيير داده و اکنون موضوع خبرنگاران همراه يا پروژه Embedded Reporters را انتخاب کرده و قرار است از آن دفاع کنم. اطلاعاتم در اين خصوص بد نيست چون يک کار تحقيقی سنگين در تابستان امسال در اين باره انجام دادم مطلب زير گزارشی است که خانم طاهره ساعدی (همسرم) برای روزنامه خراسان مورخ ۲۸/ ۱۰/۸۲ و با استفاده از گزارش بی بی سی تهيه کرده است ايشان خود يک وبلاگ دارد به نام رسانه ها که خيلی هم پر و پيمان است ! و البته ما دو تا در وبلاگ نويسی رقيب هم هستيم!

پروژه اي كه توسط پنتاگون، وزارت دفاع آمريكا براي پوشش خبري جنگ عليه عراق اجرا شد و تحت عنوان «خبرنگاران همراه» يا «Embedded Reporters» شهرت يافت، اگرچه در طول زمان اصلي جنگ با مخالفتهاي گسترده اي روبرو نشد. اما با فروكش كردن آتش جنگ با اعتراض محافل روزنامه نگاري و آكادمي هاي مطبوعاتي مواجه شد.
دراين پروژه، حدود 527 خبرنگار از رسانه هاي غربي كه عمدتا انگليسي، آمريكايي واسپانيايي بودند از مدتها قبل از شروع جنگ تحت نظر پنتاگون آموزش ديده و براي پوشش خبري جنگ آماده شده بودند. اين خبرنگاران با شروع جنگ، در درون يگانهاي نظامي موتلفين جاي داده شده و درواقع با اردوي جنگي موتلفين همراه بودند. تجهيزاتي كه اين خبرنگاران به همراه داشتند در بهترين حالت براي نمايش قدرت جنگي و دقت جنگ افزارهاي نظاميان نيروهاي ائتلاف به كار مي رفت.
اين خبرنگاران همراه، همواره در كنار نظاميان مهاجم بوده و همراه آنها در صحرا حركت مي كردند و حتي هنگام ورود نيروهاي آمريكايي به بغداد، اين گروه از خبرنگاران نيز با تمام توان به پوشش اين رويداد پرداختند خبرنگاران همراه، درهمان چادرهايي به سر مي بردند كه سربازان نيروهاي مهاجم حضور داشتند، با آنها غذا مي خورده و حشرو نشرمي كردند و درواقع رويداد جنگ را از زاويه نگاه مهاجمين مخابره مي كردند.
به آنها دستورالعملهاي خاصي داده شده بود كه فقط مجاز بودند براساس آن گزارش، خبر، تصوير و عكس تهيه و مخابره كنند، موارد متعددي دراين دستورالعملها كه به صورت يك جزوه 13 صفحه اي تكثير شده و در اختيار هر يك از خبرنگاران همراه قرار داده شده بود، در گرديد خبرنگاراني كه دراين پروژه شركت كرده بودند، ضرورت حفظ امنيت جاني و سلامت خبرنگاران را بعنوان دليل اصلي حضور خود در اين طرح اعلام مي كردند و براي قانع كردن منتقدين خود، به مواردي از زخمي و يا حتي كشته شدن خبرنگاران در صحنه هاي جنگ اشاره مي كردند.
پنتاگون سلامت خبرنگاران همراه را تضمين كرده بود، اما اين ضمانت در ازاي تهيه گزارشهايي بود كه مطابق ميل پنتاگون تهيه شده باشد. اينك بررسيهاي علمي تري در خصوص كاركرد خبرنگاران همراه توسط محافل آكادميك انجام شده است كه يك نمونه آن را بي بي سي گزارش كرده است.
دانشگاه كارديف در انگلستان در پژوهشي به بررسي نقاط ضعف و هم اردو كردن خبرنگاران با نظاميان در جنگ پرداخته
است با اين اتهام كه اين كار به استقلال عمل خبرنگاران صدمه مي زند.
استقرار خبرنگاران در اردوهاي نظامي در طول جنگ پديده تازه اي نيست اما دامنه آن در طول جنگ عراق و اتكاي روزافزون خبرنگاران به ويژه خبرنگاران تلويزيوني به تجهيزات فني و مخابراتي در اردوگاههاي محل استقرارشان در طول جنگ سئوال هاي متعددي به وجود آورد مانند تاثير برچگونگي موضع بي طرفانه خبرنگار بعد از هم اردو شدن با سربازان يكي از طرفين مخاصمه، بي اطلاعي از وضع در جبهه طرف مقابل و نهايتا ميزان يا محدوده همكاري فرماندهان نظامي با خبرنگاران كه براي ارسال گزارش هاي تصويري ،صدايي و يا كتبي شان محتاج تجهيزات مخابراتي نظامي هستند، نيازي كه به عقيده بعضي از منتقدين، اين شيوه پوشش خبري جنگ مي تواند به اعمال نظر فرماندهان در ماهيت يا محتواي گزارش ها بينجامد. مديران بخش اخبارو گزارشهاي بي بي سي براي يافتن پاسخ اين سئوال ها ازمدرسه عالي مطالعات روزنامه نگاري در شهر كارديف كمك خواستند و نتيجه پژوهشهاي اين كالج معتبر به صورت گزارشي 20 صفحه اي منتشر شد كه به دو بخش اصلي قابل تقسيم است، نخست نتيجه مصاحبه ها ونظرخواهي هاي 7 عضو گروه پژوهشگرو بخش دوم درباره تحليل استادان كالج كارديف از اطلاعات جمع آوري شده خواهد بود.
گروه پژوهش مجموعا با 37 نفر مصاحبه كرد كه 27 تن آنها خبرنگار، سردبير و يا مسئول بخش هاي خبري درجريان جنگ عراق بودند، 10 نفر ديگر را هم مقامات بلند پايه وزارتخانه هاي دفاع در لندن و پنتاگون در آمريكا تشكيل مي دادند. جالب اينجا است كه استادان كالج روزنامه نگاري كارديف گزارش خود را با اين جمله آغاز مي كنند: «مشكل مي توان گفت كه مستقر كردن خبرنگاران در اردوهاي نظامي نتيجه اي مثبت داشت يا منفي» دليل اين دشواري را بي بي سي با پروفسورجاستين لوئيس، رئيس گروه پژوهش كالج كارديف به اين صورت در ميان گذاشت كه فكر نمي كنيد زندگي شبانه روزي در كنار سربازان در حال جنگ باعث به وجود آمدن يك رابطه طبيعي و عاطفي بين خبرنگارو سرباز مي شود، رابطه كه خواه ناخواه در بي طرفي خبرنگار تاثير خواهد گذارد؟
پروفسور لوئيس گفت: من شخصا در اين مورد ترديدي ندارم و در طول مطالعاتمان اين سئوال را با خبرنگاراني كه در اردوگاهها مستقر بودند در ميان گذاشتيم آنها هم اين موضوع را رد نكردند كه در اثر زندگي نزديك با نظاميان بين آنها رابطه دوستي به وجود آمد حتي در چند مورد زنده ماندنشان را مديون كمك همين سربازان مي دانستند ولي همين خبرنگاران گفتند اگر به خبري دست مي يافتند كه نشر آن به سود هم اردوهايشان نبود باز آن را گزارش مي كردند، پژوهش ما هم روي هم رفته اين گفته را تاييد كرد.
پژوهشگران دانشگاه ولز كه اين موضوع را با مقامات وزارتخانه هاي دفاع انگلستان و آمريكا هم در ميان گذاشتند در گزارش خود مي گويند آنها از مستقر شدن خبرنگاران در اردوهاي نظامي روي هم رفته راضي بودند به خصوص آمريكايي ها، كه شيوه مديريت و سرپرستي شان بر كار خبرنگاران هم اردو بهتر تشخيص داده شد.
موضوع ديگري كه پژوهشگران دانشگاه ولز به آن توجه كردند حالت نمايش تلويزيوني پيدا كردن گزارشهاي جنگي بود، به عبارت ديگر تبديل وقايعي دلخراش و آلوده به خون و خاك به تصويرهايي جذاب بر روي صفحه تلويزيون در خانه هاي مردم بارزترين نمونه اين گونه تصويرها ديدن جهت حركت يك موشك مجهز به دوربين تلويزيوني به سوي هدف و برخورد به آن است كه حالت بازي هاي تخيلي كامپيوتري دارد غافل از آنكه در درون هدف منهدم شده انسانهاي واقعي وجود دارند.
موضوع مهم ديگر كه در مصاحبه گروه پژوهشگران با خبرنگاران مستقردر اردوگاههاي نظامي به ميان آمد ميزان همكاري فرماندهان هر اردوي نظامي با خبرنگاران بود يعني دادن اطلاعات از وضع جبهه وتامين نيازمندي هاي حرفه اي آنها براي مخابره متن، صدا و تصوير به مراكز خود در آمريكا و انگلستان. در اين بخش هم تصوير يكساني به دست نيامد. شماري از خبرنگاران از همكاري فرماندهان اردوي محل اقامتشان خيلي راضي بودند و برخي هم ناراضي، پروفسورلوئيس رئيس گروه پژوهش محدوديت رفت و آمد آزاد را بزرگترين انتقاد خبرنگاران از فرماندهان هم اردويشان يافت. وي گفت: اين موضوع مشكل اصلي در مصاحبه هايمان با خبرنگاران مستقر در اردوگاهها بود و بيشترشان گفتند كه نمي توانستند آزادانه هر چه مي خواهند گزارش كنند و مسئله ديگر اجبار سفر با هرواحد رسمي بود، يعني اگر فرمانده واحد نظامي تصميم بگيرد كه محلي را ترك كند خبرنگار همراه هم ناچار از دنباله روي است. اين عامل محدود كننده يعني محدود شدن ميدان مشاهدات خبرنگار مشكلي بود كه بيشتر خبرنگاران همراه به آن اشاره كردند. همه در اين مورد اتفاق نظر پيدا كرديم كه گزارش يك خبرنگار مستقر در اردوگاه، گوياي كلي تصوير درباره يك نبرد يا يك جبهه نمي تواند باشد و شايد به همين دليل بود كه شماري از خبرنگاران كهنه كارتر و گستاخ تر بدون اجازه فرمانده اردوي خود به مناطق و آبادي هاي نزديك گريز زدند و در نهايت نارضايي فرماندهان نظامي گزارش هاي جالب تر و گوياتر فرستادند

7 پژوهشگر كالج روزنامه نگاري دانشگاه كارديف كه مجموعا با 37 روزنامه نگار، خبرنگار و سردبير و مقامات در وزارتخانه هاي دفاع انگلستان و پنتاگون در آمريكا مصاحبه كردند در بخش تحليلي گزارش شان روي هم رفته از نتيجه گيري روشن به عنوان راهنمايي براي آينده دوري جستند و بخش تحليلي گزارش 20 صفحه اي شان را در زير عنوان موضوعهاي گسترده تر به چند بخش كوچكتر تقسيم كردند، مانند ارزيابي روش هم اردو كردن خبرنگاران از ديدگاه نظاميان، خود خبرنگاران و مشتريان كار اين خبرنگاران، به عبارت ديگر مردم عادي.
درگزارش اين گروه تحقيقي مي بينيم كه مقامات در پنتاگون هم اردو كردن خبرنگاران با سربازان را بخشي از برنامه يكدست كردن كل پوشش خبري جنگ دانسته و آن را «عمليات رواني» نام نهادند در صورتي كه در وزارت دفاع انگلستان هم اردو كردن خبرنگار و سرباز يك ضرورت غيرقابل اجتناب پنداشته شد. تفاوت در انتظارات و برداشتهاي اين دو وزارتخانه از هم اردو كردن خبرنگاران با سربازان هم در خور توجه است.
پژوهشگران دانشگاه كارديف مي گويند در حالي كه پنتاگون بر اين باور بود كه بيشتر خبرنگاران آمريكايي هم اردو طرفدارهدفها و مقاصد دولت خود در حمله به عراق هستند وزارت دفاع انگلستان خود را آماده پذيرايي از خبرنگاراني كرده بود كه در ميان آنها مخالف جنگ با هدفهاي سياسي هم وجود داشت. پس اگر فرماندهي نظامي از به اصطلاح وفاداري و طرفداراي خبرنگار هم اردويش مطمئن نباشد خطر اعمال نظر يا سانسور و يا حتي اشكال تراشي در استفاده خبرنگار از تجهيزات مخابراتي نظامي پيش نمي آيد؟
در اين زمينه پروفسور جاستين لوئيس رئيس گروه تحقيق گفت: چرا ولي تصويري كه به دست آمد يكسان نبود بيشتر خبرنگاران گفتند به مشكلي برنخوردند و اعمال نظري در كار نبود بعضي ها هم به مخالفت فرمانده اردوگاهشان با ارسال بعضي مقالات خبري اشاره كردند مخالفتي كه ظاهرا ارتباطي با اطلاعات محرمانه نظامي نداشت و فقط خوشايند نبود.
گروه تحقيق در كارديف براي مقايسه كيفيت گزارشهاي جمعي در قالب پيش فرض بي طرفي خبرنگاران به عنوان شاهدان عيني جنگ گزارشهاي 10 رسانه انگليسي، دو شبكه خبري آمريكايي و شبكه خبري الجزيره از 7 واقعه جنگي را با هم تطبيق دادند. در گزارش آمده در حالي كه لحن گزارشهاي شبكه هاي آمريكايي بيشتردر جانبداري از موضع دولت آمريكا بود شبكه هاي راديويي و تلويزيوني در انگلستان كه به غير از بي بي سي را در بر مي گرفت به وضوح سعي داشتند بي طرفي خود را حفظ كنند ولي گاهي لغزش هايي هم در پيش فرضهاي آنان ديده شد مثلا اطمينان ضمني از وجود سلاحهاي كشتار تخريب وسيع در عراق وارزيابي مبني بر طرفداري يا مخالفت مردم عراق از وجود نيروهاي خارجي در كشورشان.
پروفسورلوئيس در پاسخ به اين سئوال كه پس با اين حساب اصلا هم اردو كردن خبرنگار با سرباز چه فايده اي مي تواند داشته باشد گفت: به نظر من تنها يك فايده دارد و آن دقيق تر بودن گزارش اين دسته از خبرنگاران در مقايسه با گزارشگراني است كه از پشت صحنه جنگ گزارش ارسال مي كنند.
در مقايسه بين كيفيت كار خبرنگاران همراه با آنهايي كه از كنفرانس هاي خبري فرماندهان و نمايش هاي تلويزيوني سخنگويان نظامي مطلب مخابره كرده اند پژوهشگران دانشگاه كارديف به تفاوت ديگري در برداشت مقامات پنتاگون از ضد اطلاعات يا اصطلاح معمول تر آن تبليغات جنگي و هم قطارانشان در لندن برخوردند. دراين گزارش مي بينيم كه اگرچه واشنگتن و لندن هر دو از شفافيت خبري صحبت مي كردند ولي پنتاگون نشر ضد اطلاعات را بخشي از روند عادي و كلي پپوشش خبري يك جنگ قلمداد كرد و نهايتا در مهمترين بخش كارشان استادان دانشگاه كارديف تاثير هم اردو شدن را بر استقلال عمل و حفظ بي طرفي خبرنگار چنين ارزيابي كردندبه ويژه در قياس با كار خبرنگاران آزاد در اينجا هم مرز مشخص در لحن و كلام نويسندگان گزارش به چشم نمي خورد.
پروفسور لوئيس در توضيح اين سئوال كه مگر شما قبول نداريد كه كار يك خبرنگار آزاد و فارغ از پيش شرطها و محدوديتهاي دست و پا گير ارتش هاي درگير گوياتر و بي طرفانه تر واقعيت جنگ را منعكس مي كند اظهار داشت: البته در شرايط دلخواه ترديدي نيست كه كار يك خبرنگار آزاد و بدون قيد و بند بهتر خواهد بود، من به هيچ روزنامه نگاري برنخوردم كه كار آزاد و بدون آقا بالا سر داشتن را ترجيح ندهد اما مشكل اصلي طرز برخورد ارتش آمريكا با خبرنگاران آزاد است. اين دكترين شناخته شده ارتش آمريكا است اگر خبرنگاري در اردوي آنها مستقر نباشد مي تواند دشمن تلقي شود و در جبهه جنگ به سوي دشمن به قصد كشت تيراندازي مي شود براي همين است كه همه به اين نتيجه رسيده اند كه خبرنگار آزاد بودن اين روزها حرفه بسيار خطرناكي شده است اين واقعيت آنها است.
از پاسخ پروفسور جاستين لوئيس اينطور مي توان نتيجه گرفت كه شنيدن، ديدن و خواندن واقعيت جنگ كمك بسيار بزرگي براي انعكاس درست آن توسط خبرنگار است.